PLAN FOR 2005-2008

1.0   Relevante dokument

2.0   Planen sin funksjon

3.0   Oppgåvedeling og samarbeid  i Bibliotek-Norge

3.1  Kommunenivå

3.2  Fylkeskommunalt nivå

3.3  Statleg nivå

3.4  EØS - EU

3.5  Samarbeid

3.6  Framtidsutsikter

4.0  Stoda i Haram folkebibliotek no

4.1  Kva blir biblioteket brukt til?

4.2  Opningstider

4.3  Økonomi

4.4  Kvalifisert personale og bemanning

4.5  Mediaressursar

4.6  Lokale

4.7  Internettsider

5.0  Verdien av biblioteket for lokalsamfunnet

6.0  Utfordringar i forhold til brukaren

6.1  Generelt

6.2  Publisitet

6.3  Katalogbasar - brukaren sitt verktøy

6.4  Samlingsutvikling

6.5  Det hybride bibliotek

6.6  Lesestimulering

6.7  IKT og evna til å svare på utfordringar.

6.8  Barnehagen

6.9  Skulen

6.10 Desentralisert høgare utdanning

6.11  Lokalhistorie

6.12 Fengselsbibliotek

6.13 Andre utfordringar

7.0  Utfordringar i forhold til organisering

7.1  Generelt

7.2  Vekstområde utan økonomisk vekst

7.3  Kommunal organisasjonsplan

7.4  Filialstruktur

7.4.1 Filialnedlegging

7.4.2 Filialane i kommunar som liknar Haram

7.4.3 Filialane i Haram

7.4.4 Stoda i dag

7.4.5 Strukturendring og ressursomdeling

7.4.6 Konklusjonar om filialnedlegging i Haram

8.0  Tiltak

1.0 Relevante og nyttige dokument
 
Planen tek utgangspunkt i ei evaluering av eiga utvikling og signal i relevante dokument. Dei viktigaste dokumenta er:

  Lov om folkebibliotek 1985 med forskrifter
*   IFLA public library manifesto, 1995
*  The public library service : IFLA/UNESCO guidelines for development. 2001
  Nasjonale retningsliner for fjernlån
  Ansvarsbiblioteka på fagbiblioteksektoren og kompetansebiblioteka på folkebiblioteksektoren
  Report on the Green Paper on the Role of Libraries in the Modern World
  Opplæringslova
  St. Meld. nr. 22 (1999-2000) Kjelder til kunnskap og oppleving. Om arkiv, bibliotek og museum i ei IKT-tid og om bygningsmessige rammevilkår på kulturområdet
  Bibliotekutgreiinga (2006)
  Norsk Digitalt Bibliotek
  St.meld nr. 48 (2002-2003) Kulturpolitikk mot 2014
  Laser Foundation : The Public Library Service in 2015
  @ditt bibliotek
  Ot.prp. med forslag til endringar i Åndverksloven
  St.meld. nr. 22 (2004-2005) Kultur og næring
  Norsk bibliotekforening si BibliotekReform-dugnad (juni 2006)
  Bibliotekreform 2014 - dokument til høyring

2.0 Planen sin funksjon

Planen forsøker å:

• Fastslå kritiske område og hindringar.
• Avklare målsettingar og tiltak.
• Antyde prioriteringar.
• Belyse område som kan effektivisere ressurstildelinga og -bruken.

3.0 Oppgåvedeling og samarbeid i bibliotek-Norge

Det er ei funksjondeling som legg ansvaret for ulike typar bibliotektenester på ulike forvaltningsnivå i landet : stat, fylkeskommune og kommune.  Desse er påverka av internasjonale avtalar. Rammene for dei ulike nivå er avgjerande for utviklingsarbeidet. Funskjonsdelinga er under vurdering i samband med den pågåande bibliotekutgreiinga hos Kulturdepartement. Utgreiinga skal ligge føre våren 2006. Frå før er samarbeidet på tvers av nivåa godt etablert. Haram folkebibliotek er ein del av eit nasjonalt biblioteksystem, med dei rettane og pliktene som følgjer med dette.

Koordineringa mellom forvaltningsnivåa i forhold til målsettingar og strategiar for ei betre bibliotektenesta for brukaren er underutvikla.

3.1 Kommunenivå
Kommunane har det primære ansvaret for bibliotektilbodet til eigne innbuarar, og skal ha eit folkebibliotek, som er hovedbiblioteket. Kommunen kan opprette filialar, bokbuss eller bokbåt. Heile eller delar av drifta kan vere interkommunal. Biblioteket skal ha fagutdanna leiar. 

Skulebiblioteka er eit kommunalt ansvar som ligg under den enkelte skule. Folkebiblioteket skal samarbeide med skulebiblioteka, og dette er utdjupa i planen.  

Plasseringa av biblioteket i den kommunale organisasjonsstrukturen er under vurdering. Eit folkebibliotek har i ulik grad samarbeidsrelasjonar med fleire eksisterande eller framtidige kommunale tenester: skulen, kulturtenester, turisme, informasjonstenester, sosiale tenester.

Det er ønskjeleg å få svar på fleire område som gjeld struktur, i det desse skapar uro og reduserer effektiviteten:

• organisasjonsstruktur
• filialstruktur
• kommunestruktur

Ein kan ikkje sjå andre kommunar enn Ålesund å samarbeide med. Det er ikkje noko i vegen for at biblioteka kan samarbeide over kommunegrensane om enkelte tiltak, slik som Bibfilm, eit initiativ frå Haram om samarbeid mellom fem bibliotek i fylket om kvalitetsfilmar.

3.2 Fylkeskommunalt nivå
Fylkesbiblioteket skal vere ein rådgjevar og koordinator i bibliotektekspørsmål i høve til kommunane. Det skal ivareta tenester som kommunane ikkje har adgang eller tilstrekkjeleg kompetanse til. Det skal organisere faglege møte og kurs. Det er ønskjeleg at fylkesbiblioteket kan vere ein støttespelar og initiativtakar ved fordeling av statlege midlar til prosjekt, samt medverke til regionale utviklingstiltak. Det er ønskjeleg å få svar på spørsmåla rundt fylkeskommunen si framtid i perioden.

Fylkesbiblioteka på Vestlandet driv bokbåten Epos saman. Dette er eit betydeleg bidrag til innbuarane i Haram, som to gangar for året får besøk på 8 stoppestader  i Haram med sirkulasjon av bøker, ofte med kulturprogram for dei minste eller familien. Dei siste åra har denne tenesta vore trua 2003 i Møre og Romsdal. Sogn og Fjordane  løyvde  midlar i siste liten til drift i 2005.

Fylkeskommunen er også ein bokressurs for fjernlån, men i 2002 vart det i samband med endringsforslag til biblioteklova gjort framlegg om at fylkesbiblioteka ikkje lenger skulle bruke midlar til bokkjøp.  Desse spørsmål vil kome opp att i samband med bibliotekutgreiinga.

Biblioteket har eit godt samarbeid om teknisk drift og anna samarbeid med Haram Vidaregåande skule.

3.3 Statleg og nasjonalt nivå
Statleg finanserte vitskapelege og faglege bibliotek er viktige kjelder til ressursar for innbuarane i kommunen. Nasjonalbiblioteket i Oslo og Mo i Rana ei viktig kjelde til ressursar og tenester.

På statleg nivå ligg fylkes- og folkebibliotek under ABM-utviklinga, eit direktorat under Kulturdepartementet.  

Det er venta at det vil foreligge utkast til ny biblioteklovgjeving i 2006. Det er venta at lova vil gjelde eit heilskapleg bibliotekvesen som vil bestå av folke-, fylkes-,  høgskule- og universitetsbibliotek, samt Nasjonalbiblioteket. 

Endringar til åndsverklovgjevinga er venta å skape mykje debatt, i det dette også vil gjelde elektroniske medier. Norsk Bibliotekforening, som biblioteket er medlem av, vil representere biblioteka sine interesser og har oppretta eit opphavsrettsutval. I følgje lovforslaget vil eit bibliotek kunne digitalisere sine verk, men brukaren vil bare kunne lese verket på ein terminal i biblioteket som eig det fysiske eksemplaret. Det er først og fremst eit EU-direktiv som er årsaka til dette.   

3.4 EØS, EU, WTO
Biblioteket er påverka av EØS-avtalen, med omsyn til konkurranse på marknaden, copyright og forfattarvederlag.  Biblioteket har tilgong gjennom EØS-avtalen til å delta i tiltak innan Pulman-nettverket, og søkje om midlar til tiltak m.a. i regi av Calimera.

Nye formuleringar i GATS-avtalen under World Trade Organisation-paraplyen kan få  konsekvensar for biblioteket ved at innkjøpsordninga for litteratur kan bli ramma. Gratis utlån av bøker og anna materiell, som elles er tilgjengelege i lokalmiljøet, kan kome til å vere i strid med prinsipp om like konkurransevilkår, dersom Norge ikkje definerer desse tenestene som utøving av offentleg mynde. I verste fall ville ikkje biblioteket kunne låne ut bøker som er i handelen. Ein viser til The World Trade Organisation and Libraries

 3.5 Samarbeid på tvers av forvaltningsnivå og kommunegrenser
Biblioteket samarbeider kontinuerleg med bibliotek og bibliotekorganisasjonar på alle nivå. Det ein får i dette samarbeidet er ein heilt avgjerande tilgong til ressursar,  tenester og kunnskap på andre forvaltningsnivå. Det ein gir i dette samarbeidet er tilgong på trykte og digitale ressursar, studenttenester og tenester utført av personale for andre. 

Brukarane i Haram treng ikkje bruke Haram folkebibliotek. Ein kan fritt velje sitt kommunalt bibliotek,  t.d. i samband med arbeidsstaden. Dette stimulerer til både samarbeid og konkurranse.  

3.6 Framtidsutsikter

Planen vert revidert i forhold til avklaringar rundt to sentrale usikkerheitsmoment :

• motsetnadar mellom behovet for fysiske arena og behovet for rask og dermed elektronisk informasjon
• motsetandar mellom fokus på biblioteket som eit fellesgode, og biblioteket som ei teneste som skal konkurrere på marknaden utan å vere eit politisk instrument.

Det er ideologiske og forbrukarinteresserte krefter som påverkar motsetnadane. Eit eksempel er nemnt under pht. 3.4, men diskusjonen skjer også lokalt.

4.0  Stoda i Haram folkebibliotek

4.1 Kva blir biblioteket brukt til?

Dei som ikkje brukar biblioteket, tenkjer på biblioteket som ein stad med bokhyller. I realiteten går ein  tredel av brukarane regelmessig ut av biblioteket utan å låne bøker, ein tredel brukar fleire tenester i tillegg til å låne bøker, medan andre kjem berre for å låne bøker. Nokre brukar biblioteket si nettside, og blant desse er det brukarar som ikkje kjem til biblioteket.  Biblioteket blir brukt til :

• Lån av bøker / lydbøker:
  • Kulturell oppleving
  • Underhaldning
  • Prosjektarbeid
  • Eigne faginteresser og gjeremål
  • Pensumlitteratur
  • Utvikling av leseferdigheit
  • Støttetenester til skulen
  • Læring/vedlikehald av framandspråk
  • Vedlikehald av morsmål hos innvandrarar
• Lån av film:
  • Kulturell oppleving
  • Underhaldning
  • Eigne faginteresser og gjeremål
  • Læring/vedlikehald av framandspråk
  • Støttetenester til skulen
• Bruk av PC:
  • E-post
  • Informasjon
  • Bibliotekkatalog
  • Spel
  • Opplæring og rettleiing i søking
  • Private gjeremål
  • Eksamen
  • Nettaviser
• Bruk av aviser og tidsskrift
• Samvere:
  • Sjakk, m.m.
  • Lese saman
  • Surfe saman
  • Vere  saman og prate
• Lån av musikk/notar/musikkvideo:
  • Kulturell opplveing
  • Underhaldning
  • Innøving/opplæring
• Lesesal
• Bruk av biblioteket sine nettsider:
  • Nettkatalog
  • Informasjon om biblioteket
  • Lokal informasjon
  • Generell informasjon
  • Prosjektsider

4.2 Opningstider

Biblioteket har dei nest lengste opningstider pr. innbuar i fylket og dei lengste i høve til bemanninga. Likevel er mange avdelingar som oftast stengt. Årsaken er at opningstidene er fordelt over mange avdelingar. 

For å kompensere for dette, og i samsvar med føringar i kommunen, har ein satsa på tilgongen på informasjon på heimesider. Biblioteket har dei mest omfattande heimesider i fylket. Av fylket sine 38 kommunarer er Haram ein av dei 14 med nettkatalog.  
 
 4.3 Økonomi

KOSTRA-tal (2003) viser at netto driftsutgifter pr. innbuar til bibliotektenester i Haram ligg på kr. 211, mot kr. 232 som gjennomsnitt for gruppe 11. Som måleparameter for produktivitet, jfr. styringskortet Ø2, er det utlån av materiell pr. innbuar som vert brukt. Dette viser  5,0, mot 5,2 for gruppe 11 og 4.4 for fylket. Tala gjeld for 2003. Talet for Haram for 2004 er 5.58.

Når det gjeld produktivitet i forhold til den største utgiftspost, løn, er tala for 2003 17038 for Haram, mot 14505 for gruppe 11 og 12799 for fylket. Talet for Haram for 2004 er 20078. Biblioteket imøtekjem forventningane i styringskortet med god margin.

Når det gjeld resultat i forhold til forventningar, må ein ta i betraktning at norske folkebibliotek får vesentleg mindre å rutte med samanlikna med land med tilsvarande sosio-økonomiske forhold: 

Den økonomiske stoda er at delen av midlane som går til løn og bibliotekspesifikke program har vorte større i det siste, på bekostning av utlånsmateriell. Det er håp om mindre sparingar i samband med innføring av IP-telefoni, og dersom utbygging av kommunen sitt nettverk kjem til å omfemne dei største bibliotekavdelingane.

Utgiftene til lys, varme og i nokre tilfelle reinhald ved filialane går ikkje på biblioteket sitt budsjett. Ved hovedbiblioteket har ein utgifter til husleige. Dette er nokså rimeleg, men husleigeavtalen går ut i 2006, og dersom kommunen kan finne alternative lokale utan husleige, vil dette lette på budsjettet. Innsparinga det første året vil måtte gå til innreiing av eit alternativt lokale. Deretter vil ein måtte auke utlånsbudsjettet til tidlegare nivå. Det ville vere uøkonomisk å plassere hovedbiblioteket der det ikkje er folk.  

Budsjettet til biblioteket og andre tenester innan eininga Kultur og Miljø er no oppretthalden ved  ikkje å tilsette ny einingsleiar. 

4.4 Kvalifisert personale og bemanning

Biblioteket tilfredsstiller biblioteklova sitt krav til fagutdanna biblioteksjef, men bemanninga totalt er berre 44% av normen. 

Ein ønskjer at heile personalet blir og skal føle seg kompetent til arbeidet dei skal gjere. Det er problematisk å gjennomføre kompetansehevande tiltak på grunn av kostnadane og mangelen på tilrettelagde tiltak. Det gjer det vanskelegare å imøtekome forventningane i forhold til punkt M  i styringskortet. Ein har ikkje klart å gjennomføre tiltaka ein har sett seg som mål. Det skjer at personalet finansiere slike tiltak sjølve. 

Når det gjeld bemanningsnivået, forventar ein at ein kommune med 7 avdelingar skal ha ei betre bemanning enn gjennomsnittet. Den gjennomsnittlege norske kommune hadde 1,14 filialar i 2003. Kombinasjonen i Haram med 7 avdelingar og små personalressursar fører til at arbeidstida ikkje strekkjer til i Haram.  Gjennomsnittskommunen har ei større bemanning enn Haram pr. innbuar:
 

Ein kan kommentere stoda rundt bemanninga slik:

• Det er vanskeleg å redusere eller tilpasse målsettingane, fordi arbeidet som blir gjort ikkje er meir enn det kommunale eller nasjonale føringar forventar.
• Biblioteket er avhengig av ein regelmessig frivillig innsats hos alle filalstyrarar for å halde orden på avdelingane, samtidig som  nesten alle administrative oppgåvene ved hovedbiblioteket blir gjort heime i fritida. 
• Personalet er for lite i forhold å skape eit fagmiljø. Dette kjem til uttrykk ved at fagutdanna ressursar brukar forholdsmessig mykje tid på enkle oppgåver i staden for å leie. Samtidig er det både faglege og enklare oppgåver som ikkje vert gjort. 
• Avspasering er anten vanskeleg eller umuleg. 

Mangel på bemanning går ut over to område:

• langsiktige og kortsiktige vedlikehaldsoppgåver i avdelingane i forhold til ressursar
• mindre tiltak som utstillingar og større tiltak som formidlingsstrategiar

Dei siste åra har biblioteket teke imot utvalgte sivilarbeidarar. Utgangspunktet for dette har vore samarbeidstiltak med grunnskuletenesta, som ein deler utgiftene med. I realiteten har biblioteket betalt berre ein fjerdedel av dei forventa utgiftene, som er dekt inn ved å redusere budsjetta for vikarar og ekstrahjelp tilsvarande. Tilsetting av midlertid personell fører med seg ekstra opplæring og ein del retting av feil, men reaksjonane frå brukarane og arbeidet som er gjennomført har meir enn kompensert for dette. 

Det er venta at bruken av sivilarbeidarar tek slutt i 2005. Ein går mot slutten av det grunnleggande arbeidet i forhold til dei skulane som samarbeidstiltaket dekkjer. Samtidig kan ordninga med sivilarbeidarar snart vere avslutta i samband med endringar i forsvaret. Ein ser det som naturleg at samarbeidet med skulane blir fulgt opp med ein overgang  til arbeidsområde folkebiblioteket har kompetanse på:

• koordinert innkjøp av materiell
• bibliotekfunksjonar
• bibliotekdrift

For å gjere dette treng ein også ein overgang til kvalifisert personell. Ein må då auke bemanninga, og det er nødvendig å tilsette ein person som er kvalifisert innan desse områda:

• pedagogisk kompetanse 
• kompetanse innan barne- og ungdomslitteratur 
• kompetanse innan digitale medier

Arbeidsmarknaden er for øyeblikket gunstig for å finne kvalifisert personell. Målgruppene for innsatsen ville vere bibliotektenester for alle under opplæring frå barnehagen til den vidaregåande skulen. Ein har registrert ei interesse for dette. 

Dette er eit av fleire andre tiltak for å redusere presset på arbeidstida i biblioteket  :

• kjøpe fleire dataressursar
• overføre drift av aktiv bibliotekdata til eit kompetanseselskap
• vurdere å redusere opningstider ved å slå saman nokre avdelingar
• tilsette arbeidskraft

I samband med rullering av langtidsplanen i kommunen har biblioteket bedt om auka midlar til bemanninga. Dette er ikkje innvilga.

4.5 Mediaressursar

Akseptable mediaressursar er kjernen i bibliotektenesta. Jo svakare mediabudsjettet er, jo mindre hensiktsmessig det er med eit biblioteket. Ein ekstra innsats frå personalet har gjort at mediainnkjøpet i Haram er relativt rasjonelt samanlikna med andre bibliotek, når det gjeld både kjøp av bøker og andre medier.

Biblioteklova sine krav til aktualitet og allsidigheit er ikkje oppfylte. Knappe ressursar gjer fornying av faglitteratur spesielt vanskeleg. Dei siste 15 åra har det vore ei prioritetsendring rundt skjønnlitteraturen. Fokuset har gått frå kva ein les til at ein les, noko som går ut over kvaliteten. 

I tillegg til eigne ressursar, kan alle avdelingane låne bøker frå alle andre typar bibliotek i landet gjennom fjernlånsordninga. Det blir lånt fleire bøker frå fylkesbiblioteka og universitets- og høgskulane på denne måten enn bøkene som blir kjøpt inn. Dette er ein gjensidig avtale, slik at også vårt biblioteket skal låne til andre bibliotek. 

Dei fire avdelingane på øyane drar nytte av sirkulerte ressursar frå bokbåten to gongar for året, noko som supplementerer eigne utval av litteratur. 

Utgangspunktet for planperioden er ein kraftig reduksjon av midlar til kjøp av utlånsmateriell i forhold til 2004, som ligg nå på kr. 190 000. 
 
 

4.6 Lokale 

Bibliotekstrukturen i kommunen består av hovedbiblioteket i Brattvåg og filialar på Vatne, i Søvik, på Haramsøy, Longva, Lepsøy og Fjørtoft.

Standarden på biblioteklokala varierer frå god (Vatne, Longva) til utilfredsstillande (Fjørtoft). Lokalisering er optimal når dette er sentralt i forhold til kommunkasjonar og i tilknytting til daglege gjeremål i fritida. Brattvåg, Vatne og Longva er dei mest tilfredsstillande lokaliseringar i kommunen.   

4.7 Internettsider

Biblioteket sine nettsider er nokre av dei mest omfattande i landet for eit folkebibliotek å vere. Bruken ser ut til å vere relativt stor, spesielt når mange bibliotek ikkje har ei slik teneste. 

Hensikten med utviklinga har vore å:

• gi ei teneste i ein kommune med spreidd busetnad på ein økonomisk måte, så lenge ein har tilgong på nettet heime, på arbeidsplassen og i skulen, så lenge ein har kompetanse til å nytte seg av det.
• samle kjelder, katalogar og relevante fagkjelder og biblioteksider med passande startsider for eit spredd personale.
• ha eit verktøy som ein kan bruke i samarbeidssamanheng med andre.

Ein forventar at delar av denne informasjonen og tilgong til betalt informasjon vil bli samla på ein god måte  i regi av Norsk Digitalt Bibliotek, men det er for tideleg å seie noko konkret om dette. Ein vil i så fall konsentrere seg meir om lokal informasjon og sidene som reiskap for personalet mot slutten av perioden. 

5.0   Verdien av biblioteket for lokalsamfunnet

Det er vanskeleg å måle verdien av biblioteket sine ytingar i kroner. Ny norsk forsking hevder at for kvar skattekrone som er brukt til folkebibliotek, får brukarane det foredobbelte igjen. Ei tilsvarande britisk utrekning, også etter "betinga verdsetting", viser at nasjonalbiblioteket har ein produksjonsverdi 4,4 større enn investeringane. Det er eit generelt auka fokus på kultur som næring i Norge, spesielt i Nord-Norge. Det skal foreligge ei stortingsmelding om dette før påske 2005.

94 % av befolkninga meiner det er ein demokratisk rett å ha eit folkebibliotek, og dei som ikkje brukar det er enige. Sjølv om verdien av eigen og familien sin bruk er størst, kjem kulturelle og sosiale verdiar på ein sterk andre og tredje plass. Dette stadfestar   biblioteket sin plass i samfunnet som eit fellesgode for alle, som spreier kunnskap, tek vare på kulturen og fremjar demokrati og likheit. Brukarundersøkjinga i Haram i 2003 stadfesta at biblioteket bidro kraftig til brukarane sin samla tilfredsheit med kommunale tenester.

Det biblioteket blir brukt til er skissert over. Biblioteket er samtidig ei reell støtte til nokre, og muleg støtte til andre kommunale tenester, samt sysselsetting:

• undervisning på alle nivå
• unge med spesielle behov
• sosialtenester
• studenar, serleg kvinner, under høgare utdanning heime
• personar i næringslivet med informasjonsbehov

Denne skissa kan plassere biblioteket sitt bidrag til kommunale målsettingar og lokalsamfunnet:

|

|

|

|

|

6.0   Utfordringar i forhold til brukaren
 

Stoda for biblioteket som er skissert inneheld positive og  kritiske område i møtet med brukaren. Dette må ein vurdere på bakgrunn av:

• gjeldande styringskort i kommunen
• biblioteklova 

6.1 Generelt

Bibliotek arbeider med og er eit møtepunkt for kultur og informasjon. Det har skjedd mange kulturelle og  informasjonsteknologiske endringar i samfunnet som griper inn i biblioteket sin kvardag. Eksempel er regelmessig utlån av bøker på 10-12 framandspråk, mot 2-3 tidlegare, og formidling av informasjon gjennom både trykte og digitale medier,  i staden for berre trykte.

Arbeidet med effektivisering av ressursbruken har to sider:

• evna til å få meir ut av det ein har
• evna å ta i mot aktuelle utfordringar utan å gi opp etablerte utfordringar som ikkje har mista sin aktualitet. 

Brukarundersøkjinga i Haram som vart offentleggjort vinter 2004  viste at brukarane  i stor grad er  tilfreds med bibliotektenestene, men desse er lite kjent blant ein del personar. Brukarar har ei langt meir positiv oppfatning av biblioteket enn dei som ikkje brukte det. Dersom ein kan få fleire til å bruke tenesta, vil den generelle tilfredsheit med Haram som service-kommune auke. 

Arbeidet med ein informasjonsbrosjyre blei påbegynt i 2004, men det var ikkje økonomi til å fullføre det. Dette betyr at ein må sette av små summar over tid. Ein er pålagt gjennom biblioteklova å gjere biblioteket kjent.

Dersom publisitet fører til auka bruk av biblioteket,  må ein utvida bemanning for å handtere den auka etterspørselen.

 
6.3 Katalogbasen - brukaren sitt verktøy for å finne ressursane biblioteket tilbyr

Utfordringane på dette området er betydelege i forhold til ulike brukarar som enkeltpersonar, skular, andre bibliotek m.m.: 

• Katalogen er tilgjengeleg på internett, men det må investerast i ein meir brukarvennleg versjon som også gir brukarane mulegheit til å styre låneforholdet sitt. 
• Katalogen må sikrast, både mot innbrot og teknisk svikt, ved på lagre data i ein sentral base. 
• Biblioteket må ta omsyn til at ikkje alle kan søkje metodisk og identifisere relevant informasjon i forhold til behov. 
• Undervisningspersonell må lære å bruke nettkatalogen.
• Katalog dekkjer berre trykte ressursar. Det er aktuelt med innlemming av digitale ressursar som biblioteket har tilgong til med eller utan vederlag. 
• Det er eit behov for å etablere mulegheita for å gjere samsøk i fleire katalogar på regionalt nivå eller fylkesnivå.  Dei fem biblioteka i fylket som utgjer prosjektet Bibfilm har oppmoda fylkesbiblioteket til å arbeide for dette.  

Katalogen er eit verktøy som bearbeidast kontinuerleg for effektiv gjenfinning av ressursane biblioteket disponerer. Tidleg i planperioden reknar ein med å avslutte ein del oppgåver:

• Ressurskontroll
• Retting av geografisk plassering i kommunen
• Fjerning av tidsskriftartiklar

Når dette vert avslutta skal biblioteket satse på katalogoppgåver som krev større fagleg innsyn og abonnementsordningar:

• Tilpassing og innlemming av katalogen i SAMKAT
• Abonnement på trykte og digitale norske tidsskriftartiklar
• Kjøp av katalogdata 
• Visse regionale tilpassingar
• Etablering av samsøkfunksjonar med andre bibliotek.

6.4 Samlingsutvikling

I Stortingsmeldinga Kjelder til kunnskap og oppleving står det at "Frå ein flaum av informasjon er det ei utfordring for brukaren å velje ut det han har behov for, og i rett form. Her har biblioteket kompetanse til å hjelpe". Arbeidet i eit bibliotek har alltid dreidd seg om å foreta val som både imøtekjem brukaren sine ønskjer og sikrar kvaliteten av det ein tilby.

Ein vil forsette å utvikle samlingane som består av skjønnlitteratur, fagbøker, musikk, video, cd-rom og lokalhistorisk materiell.  Balansen mellom desse må tilpassast samfunnsutviklinga, men kvaliteten må ein ivareta. 

I ei tid når kulturimpulsane er mange og ofte overfladiske, gir skønnlitteratur av god kvalitet utsyn og perspektiv. Dette er med å auke kompetansen i samfunnet. Det krevst  kunnskap for å sette pris på god litteratur, og biblioteket bør arbeide for at fleire får denne kunnskapen.

Utfordringa er imidlertid å ha nok midlar til å kjøpe ressurar til samlingane for at utviklinga skal finne stad.  Tilstanden for faglitteraturen ved fleire avdelingar i biblioteket er for dårleg. 

Gjennom biblioteket sine heimesider viser ein til eksterne dokument i andre databasar som ein vil tilrå som pålitelege kjelder, på same måten som ein vel trykte kjelder.   

6.5 Det hybride bibliotek

Samfunnet si oppfatning av informasjonsverda i dag er eit forhold mellom tradisjonelle,  typografiske medier og digitale medier. Den største utfordringa er å bruke teknologien som er tilgjengeleg for å skape eit effektivt formidlingsmiljø jfr. m.a. Norsk Digitalt Bibliotek, utan å gi frå seg fortrinna som tradisjonelle medier har.  Dette har betydning for biblioteket sin materiellpolitikk, og ein må rekne med at ein stadig større del av midlane vil gå frå trykte til digitale kjelder.

På mange område i samfunnet har oppgåver vore delvis overført til digitale medier, og dette har hatt ulike innverknadar på kor relevante ulike typar informasjonsformat har blitt. Møte- og konferanseprotokollar som informasjonskjelder har fått auka betydning. Vi har sett ein betydeleg overgang til digitalisering av tidsskriftartiklar. Mange land i Aust- og Vest-Europa nå har digitale bibliotek, der ein kan laste ned bøker.

Den første elektroniske bokene gå ikkje resultata ein hadde venta. Dette er ikkje berre fordi teknologien ikkje har blitt god nok, men fordi den trykte boka er eit medium brukarar forlanger. I følgje St.meld. nr. 22 (2004-2005) : Det er grunn til å tru at papirboka vil eksistere langt inn i framtida som eit vesentleg medium for formidling av tekst, eventuelt med bilete, men utviklinga av den elektroniske boka vil likevel medføre at ein del tekstar vi i dag søkjer i trykte bøker, etterkvart vil bli lesne elektronisk. Ein ser at sjølv om lesing kan vere å lese trykte eller digitale format, har lesestimuleringstiltak satt nytt fokus på tradisjonelle, trykte leseopplevingar.  

Biblioteketa må forholde seg til ein fleirsidig prosess. Prosessen kan skisserast enkelt ved denne framstillinga av oppfattningar :
 

6.6 Lesestimulering

Lesestimulering er avhengig av eit samarbeid på fleire plan:

• Biblioteket må ha kunnskap om kva barn og ungdom vil og bør lese
• Folke- og skulebibliotek må kjøpe bøker for å skape ein marknad for utgjeving av bøker barn og ungdom vil og kan lese
• Skulen må ha tiltak for å stimlere leselyst
• Biblioteket må samarbeide med skulen for å følgje opp registrerte interesser for å lese.

Kjernen i samarbeidet lokalt er at skulen utvikler leselysten og at biblioteket finn stoffet. Samarbeidet rundt dette har auka det siste året i tråd med regjeringa sine tiltak for å stimulere lesing. Samarbeidet gjeld lærarar som underviser i norsk og engelsk. Ein meiner at skulebiblioteket har ei rolle her som må utviklast. 

Dei siste åra har skulen fått ekstra verkemiddel til lesestimulering gjennom kultursekken. 

Biblioteket ønskjer å arbeide med ein interkommunal lesekonkurranse om sommaren, og har ei skisse for korleis dette kan fungere slik at unge lesarar kan følgje med utviklinga på nettet. Ein vil i første omgang ta kontakt med dei andre biblioteka i Ålesundsregionen med tanke på skuleferien 2006. 

6.7 IKT og evna til å svare på utfordringar.

IKT er eit samfunnspolitisk spørsmål som har stor innverknad på informasjonsvegar og kommunikasjonsmønster som biblioteket er ein del av. Dei demokratiske prosessane endrar seg, og med det måten ein lærer og deltek i samfunnet på. Gratisprinsippet og levekår for dei ulike medier er sentrale politiske samfunnsspørsmål som ein ikkje er ferdige med å finne svara på - på biblioteka sine vegne. Derfor har ikkje biblioteka fått den spisskompetansen dei så for seg.  For dette biblioteket er det i tillegg eit spørsmål om kompetansen hos personalet, og ikkje minst økonomien for å kunne heve dette, dersom ein skal ha som målsetting å vere vegvisar innan informasjon. I tillegg er ikkje alle brukarane bevisst på sine informasjonsbehov. Dette er eit aktuelt spørsmål i biblioteka over heile landet, og evna til å svare på utfordringane som IKT fører med seg skal bli vurdert i samband med bibliotekutgreiinga.

6.8 Barnehagen

Barnehagane er noko mindre aktive i biblioteket no enn før, delvis fordi dei har kjøpt inn fleire bøker sjølve. Ein er  interessert i å vinne tilbake denne aktiviteten gjennom tiltak. Barnehagane sine aktivitetsprogram er ofte lagt til føremiddagar, medan brukarane sitt ønskje om tilgong til biblioteket er knytta til fritida. Utlånsaktiviteten forsterkar behovet for at bemanninga i biblioteket i størst muleg grad knyttast til opningstidene. Eit utvida tilbod til barnehagane er derfor ein av fleire grunnar til at biblioteket ønskjer nytt personale med kompetanse innan litteratur, medier og pedagogikk. 

6.9 Skulen

Skulen er biblioteket sin viktigaste samarbeidspartnar, og ein har  investert i dette. Biblioteklova pålegger eit samarbeid, og det som er gjort bidrar til oppfylling av punkt Ø1 og I1  i styringskortet for kommunen.

Folkebiblioteket ønskjer eit  målretta samarbeid med skulane basert på fellestiltak og investeringar, og ikkje berre brukarsamarbeid. Ein tilbyr kompetanse innan drift av skulebibliotek. Fordi dei unge i Haram kan kome til å bruke mellom 2 og 5 ulike bibliotek i kommunen under oppveksten, har ein arbeidd med ein standard for organiseringa. Dette gjeld dei største skulane, og dermed flest muleg elevar. Undervegs har ein kunne formulere betre ei vidare oppfølgjing :

• opplæring i bruk av bibliotekverktøy må starte med lærarane
• det er interesser for å drive skulebibliotek med nye verktøy
• det er eit behov for hjelp med innkjøp av bøker
• der er mulegheiter for ein meir rasjonell bruk av ressursar mellom dei største skulane og folkebiblioteket

6.10 Desentralisert høgare utdanning

I 1987 var det 85500 studentar på vidare- og etterutdanningsopplegg i regi av universitets- og høgskulane som brukte folkebiblioteka som primær informasjonsressurs. Talet har auka sidan som følgje av kompetansereformen.  
Biblioteket tek unna etterspurnaden etter litteratur gjennom eksisterande kanalar. I tillegg set ein av midlar på bokbudsjett  til kjøp av  faglitterære bøker som også kan vere av allmenn interesse, i tillegg til behova studentar og fagutdanna i nærmiljøet har.

I følgje reformen skal folkebiblioteket ha pensumlitteratur i tillegg, men dette klarer ikkje ein å kjøpe. Det er forhåpningar om at bibliotekutgreiinga vil sjå på kven som har det økonomiske ansvaret for dette. 

Det må leggast til rette for studieareal. Dette har vi gjort på Vatne og lokalet er tilgjengeleg 24 timar i døgnet, men arealet aleine er ikkje nok. Det er først og fremst i Brattvåg at spørsmål om det har kome.  Biblioteket har teke opp spørsmålet om etablering av eit "læringssenter".med kommunen.  Eit læringssenter skal vere ein læringsarena for både desentralisert høgskuleutdanning og etterutdanning for voksne, og inneheld både utstyr, grupperom og leseplassar. 

6.11 Lokalhistorie

Biblioteket har ei lokalsamling som består av bygdebøker frå Nordfjord til Nordmøre, kjeldeskrifter frå kyrkjebøker m.m., årsskrift frå lokalhistoriske lag, samt bøker om Haram og Møre og Romsdal. I tillegg har ein ei digital fotosamling og andre foto.

Det er ønskjeleg å fange opp alle lokale utgjevinga. Mange av desse kjem ikkje ut via etablerte forlag. Det er osgå ønskjeleg å forbetre katalogsøk på lokale namn og hendingar. 

6.12 Fengselsbibliotek

Dersom bygging av nytt fengsel blir realisert i Haram, vil ein måtte ha bibliotekavdeling der. Gjennom biblioteklova og straffegjennomføringslova har dei innsatte rett til bibliotektenester, og eksempel frå andre stader viser at dei kjem til å bruke dei mykje. Dei innsatte låner rundt tolv gangar fleire bøker enn andre.

Ansvaret for folkebibliotektenester i eit fengsel ligg til staten. Det må foreligge ein avtale før staten fullfinansierer fengelsesbiblioteket gjennom kjøp av tenester. Folkebiblioteket skal sørge for fagutdanna personell, skaffe bøker, oppslagsverk og tidsskrift, medan fengselet har ansvaret for lokale, utstyr og nødvendige hjelpemiddel.

6.13 Andre utfordringar

Biblioteket er pålagt å gi alle i samfunnet eit tilbod. Ein vil imidlertid ikkje klare å formidle tenester til ein del brukargrupper i samfunnet på ein gjennomført måte. Ein når ein del med spesielle behov gjennom andre kommunale eller fylkeskommunale tenester. I tillegg er det personar som ein veit om, som får besøk eller får levert materiell, heime eller på institusjon. Ein er også avhengig av at tenester kjem fram til bl.a. eldre gjennom familien. 

7.0 Utfordringar i forhold til organisering

7.1 Generelt

Det er område på fleire plan i forhold til organisering som må avklarast, dersom ein skal oppnå effektiv ressursbruk:

• fylkeskommunen si framtid, samt innhald i fylkesbiblioteket sine tenester til kommunane
• kommunegrenser
• kommunal organisasjonsstruktur
• filialstruktur

Kontinuerlege spørsmål rundt desse skapar uro og påverkar utføringa og planlegginga av tenester. 

7.2 Vekstområde utan økonomisk vekst

I biblioteket har kommunen eit interessert personale med mange ulike kvalitetar som er verdt å investere i. Desse arbeider med ei oppgåve som er lett å forene med:

• overordna mål i kommunen sitt styringskort, punkt B
• satsingsområde frå sentralt hald.

Verdien av biblioteket som investeringsmål er skissert over. Ein har sett utviklingar som stadfestar biblioteket som vekstområde:

• ein vekst i utlånsaktivitet på 38 % sidan 1999, omtalt i årsmeldinga for 2004 for biblioteket
• ein vekst i breidda av tenestene, som resultat av utviklinga i samfunnet og innan mediene
• ei fordobling av besøkstal ved hovedbiblioteket sidan 1990

Bemanninga har alltid vore redusert i forhold til forventningane, og aktivitetsvekst utan tilsvarande økonomisk vekst har ført til at ein har gått over frå å vere effektiv til å vere overbelasta. 

7.3 Kommunal organisasjonsplan

Det er lagt opp til ei evaluering av omorganiseringa av kommunen som organisasjon i 2005. Biblioteket høyrer til den einaste eininga som det er lagt opp til å gjere endringar med. I samband med opprettinga av  ny organisasjon pr. 1. januar 2003, vart biblioteket og servicetorget tenkt som ei eining. Dette vart utsett, og biblioteket kom i siste liten med i eininga Kultur og miljø. Tenestene som utgjer Kultur og miljø er nå lagt til rådmann kvar for seg. 

Gjennom 70- og 80-talet låg biblioteket under rådmannen, inntil det vart plassert i ein sektor saman med barnehagen og skulen. Partnarane i eininga Kultur og miljø har vore kultur, kulturskulen, miljø, landbruk og vassdrag.

Biblioteket betener heile spekteret av lokalbefolkinga, er ei relativt lita teneste og er geografisk fordelt. Dette gjer at tenesta er ein potensiell samarbeidspartnar for mange, men ikkje fullt ut med nokon, sidan ein har eigne oppgåver. Biblioteket er plassert slik i andre kommunar:

• under rådmann
• som eige teneste under kultursjef
• som eige eining (i kommunar større og mindre enn Haram)
• som ein del av tenester knytta til oppvekst
• som ei eining som også administrer skulebibliotektenester, mot kompensasjon

Ein vil at evalueringa skal ta omsyn til:

• at biblioteket ikkje består berre av hovedbiblioteket
• at ei omorganisering  kan lette på arbeidsbyrden i biblioteket
• at lovpålagde oppgåver og samarbeidsområda ikkje vert forulempa 

Biblioteket evaluerer erfaringane med eininga Kultur og miljø som følgjande:

• auka kontakt med andre tenester har vore ei positiv
• ikkje noko nytt har vore skapt, delvis fordi det ikkje har vore ressursar å ta frå for å gjere det, og delvis fordi kvar av tenestene har eigne oppgåver
• det er som oftast kulturtenester biblioteket har hatt dialogar med

Ein evaluerer erfaringane med omorganiseringa  som følgjande:

• fokus på brukarane og fronting av tenestene som biblioteket ovanfor brukarane har blitt betre
• felles planleggingstiltak har vorte tydelegare
• fronting av støttetenester har ikkje svara til forventningane
• det er framleis vanskeleg å få svar på spørsmål
• det er framleis vanskeleg å få oversikt over framdriftsplanar for vedlikehald og IT
• tiltak i forhold til personalutvikling er berre delvis oppfylt, og økonomien for gjennomføringa har uteblitt.   

Ein vil foreslå eit samarbeid med desse i ein ny struktur:

• skuletenester
• servicetorg

7.4 Filialstruktur

Ein ønskjer å få situasjonen for filialstrukturen vurdert om våren, utanom budsjetthandsaming. Når nedlegging vert knytt til budsjettreduksjonar, synst forslaga om å legge ned filialar å vere spontane og lite gjennomtenkt i forhold til:

• økonomi : ein ser bort frå at det er lite å spare og kostnadane ved nedlegging.
• tenester : ein trur at bibliotek ikkje gjer annet enn å låne ut bøker og at alt kan vere digitalisert

Det er biblioteket si oppgåve å gi meir informasjon om dette. Forutan spekulasjonar rundt budsjettreduksjon, er det to andre årsaker til uro rundt filialstrukturen:

• lokale blir teke til andre føremål
• verknaden av filialnedlegging i resten av landet

Det er Fjørtoft filial og Longva som har vore utsett for å misse lokale. Dette skjedde på Fjørtoft i 1992, og som eit kompromiss har det vore tilbod om alternative lokale som aldri har vore tilfredsstillande. Dette har vore forsøkt i 1991 og 1998 på Longva, og ei samlokalisering med Haramsøy filial har vore lagt fram som eit alternativ då og sidan.

Det er nødvendig å kommentere filialnedlegging generelt, å samanlikne stoda i tilsvarande kommunar spesielt og å kommentere stoda i Haram

7.4.1 Filialnedlegging i Norge og Danmark

Talet på  faste bibliotekavdelingar i Norge har falt til eit nivå  som i dag svarer til stoda ved utbrotet av den andre verdskrig. Det er nokre konklusjonar rundt nedleggingar frå 1988 til 1999 både frå Norge og Danmark.  Stoda i Danmark er teke med fordi funna er lettare å presentere statistisk, og fordi eit dansk bibliotek  i gjennomsnitt  har dobbelt så mykje å finansiere drifta med enn eit norsk bibliotek. Likevel la Danmark ned nesten kvar tredje av sine filialar i løpet av 10 år.

• Storleiken på kommunen: I Norge utgjer kommunane med over 6 000 innbuarar 37 % av kommunane i landet, men ein overveldande del av innbuarane. 60 % av kommunane som la ned filalar mellom 1988 og 1998 var desse. Nedlegging skjedde mindre ofte i kommunar med under 6 000 innbuarar. I Danmark var det spesielt kommunar med mellom 6 000 og 12 000 som la ned filialar.
• Innbuartal og personalressursar: Dei nedlagde filialane i Danmark hadde eit gjennomsnittleg innbuartal i krinsen på  1 491, betent med gjennomsnitteleg 0,26 årsverk. 
• Økonomi og ressursomdeling: I Norge var det ein generell samanheng mellom nedleggingar og konjunkturar, og i 1988-1989 spesielt. 84 % av kommunane som la ned filialar hadde samtidig ein reell økonomisk nedgong. I  Danmark var forverra økonomi oppgitt som hovedårsak for filialnedlegging i 22,2 % av tilfella. Like ofte (21,2%), var det omfordeling av ressursane innan kommunen som var hovedårsaka, og nesten dobbelt så ofte (41,4 %) var dårleg ressursutnytting hovedårsaka.
• Nivået på utlån blei brukt som ein indikator, og dette viser at 87 % av filalane som vart lagt ned i Norge i perioden hadde eit utlånsnivå pr. innbuar som var under landsgjennomsnittet på 5,15 i 1988.  
• Opningstidene/tilgjenge:  I Norge hadde 73 % av filialane mindre enn 6 timar ope pr. veke. I Danmark var den gjennomsnittelege opningstida for nedlagde filialar 5,1 timar, mot landsgjennomsnittet på 13,4 timar.
• Ressursomfordeling: I Danmark blei 14,2 % av filialane sine opningstimer overført til andre avdelingar. 25,7 % av personalressursane blei overført.

Ein generell observasjon kan vere at ressursomdeling og ønsket om betre ressursutnytting har vore sentralt i filialnedlegging i Danmark, men innbuartettleiken er langt større. På den andre sida er filialtettleiken større på Vestlandet enn i Nord-Norge, der innbuarteiken er lågare. I Møre og Romsdal har nedlegging av filialar kome seinare enn elles i landet. I 2005 legg Vanylven, Nesset og Averøy ned 8 filialar.

7.4.2 Filialane i  kommunar som liknar Haram

Ein har henta inn opplysningar frå dei seks andre kommunane i landet som har 5 eller 6 filialar for å samanlikna stoda i dag:

 

FILIALAR	Ringsaker	Vanylven	Melhus	Suldal	Hå	Bremanger	Haram
Antal	5	6	6	5	5+ fengsel (stat)	5	6
Innbuarar	31 000 minste filial : 800 innb.	4 000	13 000	4 000	15 000	4 000	8 750
Økonomi (løn+medier) (Haram = 100)	100	117	91	322	166	149	100
Aktuelle endringar 2004/2005	Arbeidstid v/filialane redusert.  Filialane ofte kombinasjonsbibliotek	01.04.05: 4 filialar blir nedlagt	Filalane blei barnefilialar, frå 2005 alle skulebibliotek	4 av 5 filialar først og fremst skulebibliotek	Ingen	2 av filialane blir teke over av bygdefolket 2005 3 i ungdomsskular
Geografi	1 279 km2 Mellom 14 og 55 km til hovedbibliotek	385 km2	696 km2 Filialar opp til 35 km. frå hovedbibliotek	1 727 km2	254 km2. Minste filial 40 km. frå hovedbibliotek	830 km2  ca. 40 km. til hovedbibliotek	256 km2  13 og 18 km frå to filalar til hovedbibliotek. 4 fililar på øyar derav 13 km mellom to filialar
Telefon/ epost	tel 6 av 6 epost 2 av 6	tel 4 av 6, derav 3 ein mobil epost 0/6	tel 3 av 6 epost 0 av 6	tel 5av 5 epost 5 av 5	tel 5 av 5 epost 5 av 5	tel 2 av 5, epost 1 av 5	tel 5 av 6  epost 6 av 6
Ansvar for eige bokkjøp	For nokre bøker	Nei. 2 av 6 utan budsjett	Nei	Ja	Ja, men bibliotekleiar koordinerer og kjøper	Ja	Ja
Filmtilbod	2 av 5	0	2 av 6	1 av 5	4 av 5	3 av 5	4/6
Nettkatalog	Ja	Nei	Nei	Ja	Ja	Ja (ikkje alle filialar)	Ja
Heimeside	Ja	Nei	Nei	Ja	Ja	Nei	Ja
Nettkjelder for personale	Ja	Nei	Nei	Nei	Ja	Nei	Ja
Internett for publikum	5 av 6	Ingen	Ingen	4 av 5	5 av 5	3 av 5	4 av 6
Internett ved arbeidsplass	5 av 6	Ingen	Ingen	4 av 5	5 av 5	3 av 5	5 av 6

Kommentarar:

• dei fleste av desse kommunane består av kommunar som vart slått saman på 60-talet.
• filialane har i stor grad blitt kombinasjonsbibliotek, eller reine skulebibliotek.
• avstanden til hovedbiblioteket er stor i mange kommunar, men nokre av filialane blir likevel nedlagt. Talet på brukarar som svarar ja på spørsmålet "Det er vanskeleg å kome seg til folkebiblioteket" auka frå 9 % til 11 % mellom 1978 og 1998.
• Hå og Suldal står fram som bibliotek med forhold som ein ønskjer i Haram, men begge innrømmer at dei har god økonomi. Sett i forhold til økonomien, står ikkje filalane i Haram tilbake i forhold til andre i denne samanlikning.

7.4.3  Filialane i Haram 

Den reviderte biblioteklova av 1971 ga dagens bibliotekstruktur i Haram. Lova påla ei organisering med hovedbibliotek med fagutdanna personale i alle landkommunane med over 8000 innbuarar. Hensikta var å bringe den same utviklinga til dei største bygdene som i byane. 

Haram kommunestyre oppretta Haram folkebibliotek i sak 325/72. Det vart oppretta filialar der det hadde vore boksamlingar og   dei tidlegare styrarar kunne halde på stillingane. Lova påla ei viss sentralisering, og det var usemje i lengre tid mellom kommunen og fylkesbiblioteket, som ville ha  auka bemanning ved hovedbiblioteket.

Det vart oppretta ein filial på Hildre på 80-talet, men dette blei seinare lagt ned, delvis på grunnlag av ei undersøkjing gjort av studentar ved dagens Høgskulen i Ålesund.

Vatne filial har ope 12 timar pr. veke fordelt på tre dagar. Filialen flytta inn i det ledige kommunehuset på Vatne i 1997 og fungerer på ein tilfredsstillande måte. Filialen er brukt meir enn nesten alle dei andre tilsaman. Filialen treng nye reolar.

Søvik filial har hatt ope 6 timar i veka, og dette blei redusert til 4 i samband med ei budsjettnedskjæring. Filialen deler  hus med svømmebassenget og stenging av svømmebassenget har gjort at filialen er blitt mindre brukt. Skulen, som ikkje har skulebibliotek, og barnehagen har faste bruksavtalar. Filialen treng sårt ny teppe, samt betre oppvarming og gjennomlufting. Ein del bord og stolar må skiftast ut, kontoret bør fjernast og er erstattast med ny skranke og arbeidsinventar. Mykje av inventaret er gåver eller heimelaga. Fornying ville bety mykje for miljøet, men det har vore vanskeleg å få dette med i dei kommunale vedlikehaldsplanar og i biblioteket sitt budsjett.

Haramsøy filial har ope 4 timar i veka fordelt på to dagar. Filialen er kombinert med skulebiblioteket ved ungdomsskulen. Dette har ikkje alltid fungert tilfredsstillande, men det er eit godt samarbeid i dag og skulebiblioteket har eige personale.  Plasseringa i bygda er ikkje heilt tilfredsstillande, og ein har venta i over to år for å få hengt opp eit skilt ved vegen som ein har fått laga. Ei ominnreiing for å gjere lokalet meir funksjonelt og miljømessig tilfredsstillande står på ei liste over vedlikehaldsprosjekt. Lokalet treng nye vindu.

Longva filial vart utvida til 2 kveldar à 2 timar i 1985, som følgje av  investeringar i nytt lokale. Filialen er lokalisert ved Flem skule og Nordøy grendahus, og lokalet er sjølvstendig. Filialen framstår som ein av dei mest trivelege fritidsarenane for brukane og er tilfredsstillande og godt plassert.  

Lepsøy filial har ope 1 kveld à 3 timar . Filialen er lokalisert i eige rom ved Lepsøy skule ved samfunnshuset. Filialen treng nye hyller, golvbelegg og vindu. Skulen har eit lite innbydande skulebibliotek i naborommet. Av skulane på dei fire øyane, har dette skulebiblioteket fått minst prioritet. Dette gjenspeglar seg i bruken som skulen og barnehagen har for filialen på ein regelmessig basis.

Fjørtoft filial har ope 1 kveld à to timar. Filialen fekk nytt lokale i 1980, men barnehagen tok dette over i 1992. Ein har hatt ymse midlertidige løysingar sidan det, og utlånsaktiviten stadfestar at forholda er dårlege.  Ein har forslått å bytte ut dette med ei bestillingsteneste, ut frå geografien og demografien på øya, der bøker blir henta og levert ein gong i månaden. Eit folkemøte bestemte at dette ikkje ville vere det same som å ha ein filial. Ein utlånsstasjon ved Samvirkelaget har også vore vurdert, men ut  frå eksempel frå andre stader har ein funne at dette kunne bli kostbart.

7.4.4 Stoda i dag

• Ein har bevart filialane og organisert tenesta med tanke på at dei skal bli bevart. Forholda ved filialane i Haram i dag varierer, men totalt sett ligg nivået over det som er vanleg i fylket. 

• Ressursfordelinga i Haram er stort sett det same som har vore praktisert sidan 1970-talet. Trass motstand mot nedleggingsbølgja på den eine sida og utvidinga av tenestespekteret på den andre, er personalressursen i stor grad den same. 

• Ein diskusjon om filialar er samtidig ei erkjenning av det er eit hovedbibliotek. Målsettingane ved å redusere og legge ned filialar andre stader har vore minst like mykje for å styrke hovedbiblioteka som for å spare pengar. Bemanninga ved hovedbiblioteket i Haram er relativt liten og sterkt pressa, og har ikkje vore styrka slik tilfellet er andre stader for å imøtekome utviklinga. Presset på arbeidstida er derfor fordelt i kommunen, og dette utelukker overføring av personalressursar så lenge strukturen  er bevart.

7.4.5 Strukturendring og ressursomdeling

1. Dersom strukturen vert å endre, må målsettingane for ressursomdeling vere:

• å ha færre, meir aktuelle ressursar på færre avdelingar

• å redusere dei totale opningstidene for å gi betre tid til utvikling, tiltak og vedlikehald

• å gjere det lettare for personalet å støtte kvarandre ved sjukdom o.l.

• å redusere kjøp og vedlikhald av utstyr, lisensar, abonnement m.m.

• å effektivisere frakt og sirkulasjon
  

2. Færre avdelingar vil bety auka brukarinnsats i form av reise. Tenestene er gratis. Det er ikkje urimeleg å forvente at brukarane, som er meir mobile i dag enn på 1970-talet,  reiser lenger for å få tenester, når det er større krav til ein eigen andel i dagens velferdssamfunn. Brukarane si totaloppfatning av tenesta må imidlertid vere at ein får igjen for reisa. 

Brukaren kan fritt velje sitt biblioteket, og alle i Haram vil ha eit forhold til biblioteket i Ålesund. Ein del personar i Skodje, Midsund og Harøy bruker biblioteket i Haram. Målsettinga må vere at kommunen skal ha ei god  bibliotekteneste og at Ålesund bibliotek skal vere eit supplement, ikkje eit alternativ.

3. Ein må samtidig vurdere følgjande punkt knytta til kravet til auka brukarmobilitet: 

• I t.d. omsorgstenester og kulturtenester ligg tenesta i fagpersonen som reiser, medan i biblioteket ligg tenesta i fysiske stader brukaren reiser til eller nettbaserte ressursar tilgjengelege heime. Biblioteket har imidlertid også mindre mobile brukergrupper, og nokre av desse er prioriterte målgrupper i den kommunale satsinga. 

• Geografien i Haram kan ikkje samanliknast med andre tilsvarande kommunar som er landfaste og lettare i reise i.

• Det er tre typar geografiar som gjeld for regionen som Haram er ein del av: By, fastland og øy. Alle må ha kvart sitt bibliotek.  Den langsiktige målsettinga, i forhold til ein framtidig infrastruktur,  må vere følgjande:

  • hovedbibliotek i Brattvåg

  • fastlandsfilial på Vatne

  • øyfilial på øyane

  • regionalt bibliotek i Ålesund

4. Følgjande tabell stadfestar at det er meir arbeidskrevjande å halde fire sjølvstendige filialar ope enn ein sentralisert øyfilial, der opningstida kunne reduserast frå 13 til t.d. 9 timar pr. veke. Dersom bemanninga i biblioteket ikkje kan aukast, bør ein flytte  ressursar  til Vatne når ein sentral filial på øyane er realisert.

5. Planen skisser ei satsinga på datatenester som vil ligge på litt under kr. 100 000. Dette er for å:

• effektivisere tenesta i forhold til ressursfinning

• redusere avhengigheit av ekstra arbeidstid og arbeidsinnsats ved ei muleg kommunesamanslåing. 

Dette går imidlertid på bekostning av budsjettet for utlånsmateriell, som er kjernen i bibliotektenesta. Dette fører til vanskar med å fornye materiellet ved så mange avdelingar, og aukar behovet for å finansiere frakt mellom dei. Denne type konflikt har ein meint er dårleg ressursutnytting  i kommunar som har lagt ned filialar. Om fraktutgiftene er større i Haram er andre stader, skjer det likevel også mykje frakt som er kostnadsfritt. 

6. Dersom dagens fire filialar vert sentralisert til ein øyfilial, vil denne filialen få ressursar frå bokbåten, medan skulane ville få ressursar på dei tre andre stadane.

7. Det har vore foreslått å slå filialane på Longva og Haramsøy saman. Filialane er forskjellige, slik at noko vesentleg ville gå tapt uansett kva  samanslåingsalternativ ein valgte.

7.4.6 Konklusjonar om filialnedlegging i Haram

1. Å legge ned filialar fordi andre gjer det, er ikkje eit godt argument. I Norge har ikkje utviklinga mot færre filialar skjedd gjennom ein systematisk vurdering av tenestene. Det er ønskjeleg at dette er utgangspunktet i Haram

2. Det er ikkje  økonomiske gevinstar  for kommunen ved filialnedlegging, fordi mange av utgiftene som vask og energi vil fortsette å løpe, og resten vil måtte omfordelast  innan biblioteket.

3. Det er muleg at mindre omfordelingar kan lette på presset på arbeidstid og skape bibliotek med betre utval, men det er nødvendig at kommunen vedtek dette i god tid før omfordelinga skal skje, og dekke utgiftene til det.

4. Ein set søkjelyset på verdien av kultur for lokalsamfunnet i dag. Dette saman med målsettingane ein har om trivsel i kommunen, gjer det vanskeleg å sjå kvifor ein skal trekkje tilbod ut av lokalsamfunnet som kostar relativt lite

5. Brukarar er villige til å reise innanfor rimelege grenser for å finne betre utval i biblioteka. Dette er ein del av sentraliseringsprosessen i samfunn som taler for at færre, betre avdelingar er i brukaren si interesse. Korkje sentralisering er desentralisering aleine er riktige val. Det gjeld å dele dei positive element frå begge alternativ. Dei postive element frå desentralisering er:

• avdelingane har eit viss sjølvstende som kan opplevast som motiverande

• det er lettare å erkjenne lokale prioritetar

• betre evne til å respondere til brukarbehov

Dei positive elementa frå sentralisering er::

• felles system

• større konsekvens i forhold til kontroll og standardar

• auka driftsøkonomi

• auka konsentrasjon av kompetanse

Ut frå dette bør ein ta sikte på ein filial på fastlandet, ein på øyane og eit hovedbibliotek i kommunesenteret når infrastrukturen i kommunen er utbygd ; dette for å ivareta positive felles element frå sentralisering og desentralisering som:

• samling av erfaringar

• sjølvstende

• synergieffektar

• smidig organisajon

• erkjenning av brukarane sine ynskjer 

• lettare tilgong på dei beste arbeidsrutinar

• auka tilpassingar i forhold til skisserte usikkerheitsmoment (fysisk arena/elektronisk informasjon ; fellesgode/konkurranse)

Infrastrukturen blir ikkje ferdig i perioden,  men ein må vurdere tilpassingar i forhold til dette.