PLAN FOR 2010-2013

1.0 Dokument
 
Planen tek utgangspunkt i ei evaluering av eiga utvikling og signal i relevante og nyttige dokument.

Relevante dokument:
  Lov om folkebibliotek
  Forskrifter og retningsliner til biblioteklova
  Retningslinjer for fjernlån for fag- og folkebibliotek (sendt ut til høyring desember 2009)
  Saumlause bibliotektjenester - skrift om omgrepsforklaring og evnt. saumlaus biblioteklov
  St. Meld. nr. 22 (1999-2000) Kjelder til kunnskap og oppleving. Om arkiv, bibliotek og museum i ei IKT-tid og om bygningsmessige rammevilkår på kulturområdet
  Nasjonale indikatorer for norske folkebibliotek - 13. utkast 14.01.2010
  Møre og Romsdal fylkesplan 2009-2012
  Bibliotekreform 2014 - del 1 Tiltak og strategiar
  Bibliotekreform 2014 - del 2 Norgesbiblioteket
  St.meld. nr. 23 (2008-2009) Bibliotek : Kunnskapsallmenning, møtestad og kulturarena i ei digital tid

Kompetanseplan for Haram kommune



Nyttige dokument:
  Føringar for Leseåret og Leseløftet 2010
  IFLA public library manifesto, 1995
  Folkebibliotektenesta - IFLA/UNESCOs retningslinjer for utvikling
  Opplæringslova
  St.meld. nr. 35 (2007-2008) Mål og meining (språkmeldinga)
  Program for skulebibliotekutvikling
  Norsk Digitalt Bibliotek - avslutta
  St.meld nr. 48 (2002-2003) Kulturpolitikk mot 2014
  @ditt bibliotek
  St.meld. nr. 22 (2004-2005) Kultur og næring
  St.meld. nr. 17 (2006-2007) Eit informasjonssamfunn for alle
  St.meld. nr. 35 (2007-2008) Mål og meining (språkmeldinga)
  St.meld. nr. 24 (2008-2009) Nasjonal strategi for bevaring og formidling av kulturarv

2.0 Planen sin funksjon

Planen forsøker å:

• Fastslå postive og kritiske område, avklare målsettingar og tiltak, samt antyde prioriteringar.
• Belyse område som kan effektivisere ressurstildelinga og -bruken.
  

Plan skal :

• Brukast under handsaming av kommunale strategiplanar.
• Hjelpe andre til å sette seg inn i biblioteket sin funksjon og arbeid.  

 

3.0 Oppgåvedeling

Ei funksjondeling legg ansvaret for ulike typar bibliotektenester på ulike forvaltningsnivå i landet : stat, fylkeskommune og kommune.  Desse er påverka av internasjonale avtalar. Rammene for dei ulike nivå er avgjerande for bibliotek sin funksjonalitet, utvikling og konkurranseevne.

Funksjonsdelinga blir gjennomgått på bakgrunn av Bibliotekreform 2014, St.meld. nr. 23 (2008-2009) Bibliotek, regional samarbeidsutvikling og kommunale føringar .

3.1 Kommunenivå

Kommunane har det primære ansvaret for bibliotektilbodet til eigne innbuarar. Biblioteket er lovafesta, og skal ha eit hovedbiblioteket. Kommunen kan opprette filialar og/eller mobile tenester. Demografiske forhold, samferdsel, tilgong på bygg og forholdet mellom fysiske og digitale tenester avgjer bibliotekstrukturen. Plasseringa av biblioteket i den kommunale organisasjonsstrukturen har vore endra fleire gangar, og denne plasseringa er usikker pr. idag.
Eit folkebibliotek kan i ulik grad ha samarbeidsrelasjonar med fleire eksisterande eller framtidige kommunale tenester eller andre lokale aktørar. Grunnskuletenesta har ansvaret for skulebibliotektenesta.

3.2 Regionalt nivå  [oppdatert 28.02.10]

Fylkesbiblioteket skal vere ein rådgjevar og koordinator i bibliotektekspørsmål i høve til kommunane. Det skal ivareta tenester som kommunane ikkje har adgang eller tilstrekkjeleg kompetanse til. Fylkesbiblioteket kan vere ein støttespelar og initiativtakar, samt medverke til regionale utviklingstiltak. Møre og Romsdal fylkesplan 2009-2012 indikerer at dette skjer.

Brukarane kan fritt velje kommunalt bibliotek. Dette har ført til at dei kommunale biblioteka tenkjer like mykje regionalt som kommunalt og samarbeidstiltak treng ikkje vere initiert av fylkeskommunen.

Interkommunale tiltak initiert av Haram:

• Bibfilm
• Sommarles (bokmål utgåve)
  

Interkommunale tiltak initiert av Møre og Romsdal fylkeskommune::

• Regionalt samsøk
• Regional profilering

Fylkesbiblioteka på Vestlandet driv bokbåten Epos saman. Dette er eit ikkje ubetydeleg bidrag til innbuarane i Haram, som to gangar for året får besøk ved sju stader med bokdepot.

3.3 Statleg og nasjonalt nivå  [oppdatert 15.11.10]

Statsfinansierte vitskapelege og faglege bibliotek er viktige kjelder til ressursar for innbuarane i Haram. Likedan er Nasjonalbiblioteket ei viktig kjelde til ressursar og tenester. Materiell blir bestilt dagleg frå desse. På statleg nivå blir utviklingsområde for fylkes- og folkebibliotek flytta frå ABM-utviklinga, eit direktorat under Kulturdepartementet, til Nasjonalbiblioteket som foreslått i Bibliotekmeldinga ei revurdering av kven skal ivareta nasjonale bibliotekoppgåver.

Det er venta at det vil foreligge utkast til ny biblioteklovgjeving i planperioden som vil gjelde eit heilskapleg bibliotekvesen med folke-, fylkes-,  høgskule- og universitetsbibliotek, samt Nasjonalbiblioteket.  Endringar til åndsverklovgjevinga, på bakgrunn av eit EU-direktiv, er venta å skape debatt på grunn av konsekvensane for elektroniske medier. Situasjonen er omtalt her.

Eit betydeleg bidrag frå staten til alle folkebibliotek er innkjøpsordningane for litteratur og sakprosa.

Aktuell fellestiltak på nasjonalt nivå:

• Norsk samkatalog
• Samsøk : alle kommunale bibliotekkatalogar til gjengeleg gjennom ei samsøkløysing. Dei har Nasjonalt lånekort (bibliotek og individualle brukarar) kan bestille materiell frå alle bibliotek i landet og få det levert til sitt lokale bibliotek. Møre og Romsdal blei med ordning mot slutten av 2009. I 2010 fekk Haram nest mest bestillingar i fylket (287) etter Ålesund bibliotek/fylkesbiblioteket (472) frå andre i landet. Haram vil tilby Nasjonalt lånekort i 2011.
• Bibliotekleiaren i Haram kan bli valt til å sitte i Norsk Bibliotekforening sitt styre for fleirkulturelle bibliotektenester, og biblioteket tek del i Flerkulturelt nettverk

3.4 EØS, WTO

Biblioteket er påverka av internasjonale avtalar med omsyn til konkurranse på marknaden, copyright og forfattarvederlag.  Biblioteket har tilgong gjennom EØS-avtalen til å delta og har delteke i europeiske tiltak.

Område under handsaming som kan påvirke biblioteket i denne planperioden:

• nye formuleringar i GATS-avtalen under World Trade Organisation-paraplyen kan få konsekvensar når det gjeld innkjøpsordningane og gratis utlån, i forhold til prinsipp om like konkurransevilkår.
• Innan EØS arbeidast det med opphavsrettslege spørsmål om digitale verk  

Andre tiltak biblioteket arbeider med som har eit internasjonalt perspektiv:

• 'Summer reading competition / Concours estival' for barn og unge i Haram og ein tilsvarande kommune i Bosnia, Finland, Frankrike, Polen, Storbritannia og Ungarn. Dette er ei vidareføring av Sommarles.
• Internasjonal festival i samarbeid med m.a. Noregs Ungdomslag og Haram Frivillegsentral.
  
  

 

Samarbeidet innan tiltak og tekniske løysingar mellom biblioteket og andre forvaltningsnivå i landet er større enn mellom biblioteket og andre kommunale tenester lokalt. Det ein får i dette samarbeidet er ein heilt avgjerande tilgong til ressursar,  tenester og kunnskap. Det ein gir i dette samarbeidet er tilgong på trykte og digitale ressursar, studenttenester og tenester utført av personalet i regionale og nasjonale tiltak.
  

3.6 Framtidsutsikter

Planen forsøker å ta høgde for to sentrale usikkerheitsmoment :

• behovet for ein fysisk arena kontra behovet for elektroniske tenester
• tenester som del av eit fellesgode kontra tenester som konkurrerer på marknadsplassen.

4.0   Verdien av biblioteket for lokalsamfunnet og kommunale målsettingar

Det er vanskeleg å måle verdien av biblioteket sine ytingar i kroner. Ny norsk forsking hevder at for kvar skattekrone som er brukt til folkebibliotek, får brukarane det foredobbelte igjen. Ei tilsvarande britisk utrekning, også etter "betinga verdsetting", viser at eit nasjonalbibliotek har ein produksjonsverdi 4,4 større enn investeringane.

94 % av befolkninga meiner det er ein demokratisk rett å ha eit folkebibliotek, jf. St.meld. nr. 22 (2004-2005) Kultur og næring.

Verdiar som biblioteket bidreg til lokalt:

• demokrati
• sosial utjamning
• leseferdigheiter
• kulturell variasjon
• kompetanseutvikling
• lokal tilhørigheit

Dette stadfestar biblioteket sin plass i samfunnet som eit fellesgode.

Biblioteket er også verdifull for Haram kommune som stad og organisasjon. Brukarundersøkjinga i Haram i 2003 stadfesta at biblioteket bidro kraftig til brukarane sin samla tilfredsheit med kommunale tenester, dette basert på fleire tusen brukarar.

Biblioteket er imidlertig vanskeleg å finne i den heilheitlege kommunale planlegginga i bindeledda mellom kommunen sitt overordna mål og tenestene som blir utført i det daglege og på tvers av tenestene

Tabell 1 forsøker å belyse i stikkordform korleis bibliotektenesta kan innlemmast i den kommunale heilheita, kva samarbeidsområde som kan vere aktuelle, og kva for kommunale tenester ein er mest avhengig av ein god kommunikasjon med:

Tabell 1 : Element i bibliotektenesta som kan trekkjast inn i kommunen si planlegging og samarbeidstiltak
	LOKALPOLITISKE MÅLSETTINGAR misjon, utforming av politikk, overordna styringskort
		| V
	BEHOVSANALYSE   brukargrupper, lokal samfunnsprofil, marknadsundersøkjing
		| V
	BIBLIOTEKSAMANHENGAR  nasjonale føringar, økonomi, organisasjonskultur, samarbeidspartnarar
		| V
	RESSURSFORSYNING I BIBLIOTEKET  bemanning, bygg, innreiingar, medier, nettenester
		| V
STYRING  reglar, innsats, haldning, kvalitet, marknadsføring	>>		<<	SERVICE MØNSTER  sentralisering/ desentralisering fysisk/digital
		| V
	PRODUKSJONSINDIKATORAR        Utlån, besøk, besvarte spørsmål, gjennomførte oppgåver, avtalar haldne, prosjekt etablert
		| V
	MELLOMSIKTIGE RESULTAT  Mål på leste bøker, tileigna kunnskap, påverka livsstil, interesser som blir vekt, råd som er gitt, mottekne opplevingar, formidla innsikt
		| V
	LANGSIKTIGE RESULTAT  Brukartillit, sosialt samhald, kompetanse

 

5.0  Situasjonsomtale

Der er ulike måtar å måle stoda i biblioteket på:

• statistiske samanliknar med andre bibliotek tenester
• brukarundersøkjingar
• eksterne og uavhengige vurderingar

5.1 Kva blir biblioteket brukt til?

Undersøkjingar viser at dei som bruker og dei som ikkje bruker har overraskande forskjellige oppfatningar av tenesta. Dei som bruker det har ei langt meir positiv oppfatning av tenesta og oppsøker bibliotek uavhengig av kvar dei oppheld seg.

Dei som bruker tenesta deler seg to grupper:

• Dei som låner materiell
• Dei som besøker biblioteket fysisk eller elektroniske  

Biblioteket blir brukt til :

• Lån av bøker / lydbøker / språkkurs:
• Kulturell oppleving
• Underhaldning
• Prosjektarbeid
• Eigne faginteresser, gjeremål, forsking
• Pensumlitteratur
• Utvikling av leseferdigheit
• Støttetenester til skulen
• Læring/vedlikehald av framandspråk og morsmål
• Lån av film:
• Kulturell oppleving
• Underhaldning
• Eigne faginteresser og gjeremål
• Læring/vedlikehald av framandspråk
• Støttetenester til skulen
• Bruk av PC m.a.:
• E-post
• Informasjon
• Bibliotekkatalog
• Spel
• Rettleiing i søking
• Eksamen
• Nettaviser
• Bruk av aviser og tidsskrift
• Samvere:
• Sjakk, m.m
• Lese saman
• Surfe saman
• Vere saman og prate
• Lån av musikk/notar/musikkvideo:
• Kulturell opplveing
• Underhaldning
• Innøving/opplæring
• Lesesal
• Bruk av biblioteket sine nettsider:
• Nettkatalog
• Informasjon om biblioteket
• Lokal informasjon
• Generell informasjon
• Prosjektsider

5.2 Kven brukar biblioteket, når og kor ofte?

Folketalet i kommunen ligg på 8 740. Biblioteket telte 38 101 besøk i 2009. Svar frå brukarundersøkjing i kommunen i 2003 viser at 38.7% av husstandane hadde brukt biblioteket i løpet av 12 månadar. Tabell 2 viser at denne prosenten auker med lengden på perioden. At brukarar bruker biblioteket i nokre periodar av sine liv meir enn andre er normalt.
Aktive lånarkort aleine er ikkje ein god indikasjon på bruken fordi:

• Langt fra alle brukarar har eller bruker lånekort.
• Familiar kan samle alle lån på eit kort om dei vil.
• Ved enkelte avdelingar får ein del barn indiviuelle lånekort ved klassebesøk, medan ved andre blir alt lånt ut på eit kort for klassen.
• Lepsøy og Fjørtoft er ikkje med.

I den følgjande tabell har ein brukt to tall. Talet på aktive lånekort utløyst i databasen, og i parantes eit forsiktig tal som indikerer det reelle talet på sluttbrukarar av tenesta:

Kommentar:

• i løpet av det første kvartalet har det som kan kallast ei fast kjerne på ca. 1150 lånekort med påfølgjande familemedlem lånt på biblioteket
• i løpet av året har ca. 1900 lånekort med påfølgjande familemedlem lånt på biblioteket
• etter fem år har nesten dobbelt så mange lånekort vore aktivisert som etter eit år

Følgjande er ei kartlegging av dei siste 100 nye personlege lånarregistreringar inntil april 2007 ved tre ulike avdelingar etter tida det tok å smale 100 nye lånarar og deira bustad:

Tabellen fortel oss mellom anna at:

• Innmeldingar ved Vatne filial er fordelt omlag i forhold til folketala på Vatne (heile indre Haram unntatt Tennfjord) og Tennfjord
• Vi kan rekne med minst 200 nye innmeldingar kvart år.

Registrering av nye lånekort inneber frammøte i biblioteket. Haust 2009 blei katalogbasen til Haram tilgjengeleg for bestillingar via Norgeslån - ei teneste som gjer det muleg for lånarar registrert ved alle andre bibliotek i landet sjølv å bestille direkte frå Haram. Desse lånarar er ikkje med i tabellen.

5.3 Opningstider og tilgong

Desse særtrekk gjeld i Haram når vi samanliknar med andre kommunar:

• Vi har blant dei lengste opningstider pr. innbuar og arbeidstime
• Når vi deler budsjettet med opningstimane får ein ein lågare kostnad pr. time enn ved dei alle fleste bibliotek
• Vi har fleire avdelingar tilgjengeleg enn andre kommunar
• Avdelingane har korte opningstider

Desse er klokkesletta det var mest trafikk i heile biblioteket i 2008:

Timar med mest utlån i heile biblioteket fordelt etter dag i 2008:

Timar med mest utlån i heile biblioteket (utan Lepsøy og Fjørtoft) fordelt etter dag og avdeling i 2008:

Stadig auka etterspørsel i juli månad

I løpet av dei siste seks åra har ein sett ein kraftig vekst på 72 % i utlån i månaden juli, medan andre månadar ikkje viser noko særleg endring:

I perioden 2006-2008 arrangerte biblioteket lesekonkurransen Sommarles for barn og unge i heile kommunen. Utlånet av materiell til denne gruppa har ikkje auka i større grad enn tilfellet er for alle brukargrupper. Om sommaren har hovedbiblioteket hatt ope til kl. 18.00 fram til 2002, og til 20.00 sidan 2003.
 
 

5.4 Økonomi

Driftsbudsjettet 2008 : ei samanlikning med andre kommunar:

Tall frå KOSTRA brukast for å samanlikne økonomi og aktivitet. Tala tek imidlertid ikkje omsyn til følgjande:

• Husleige - Haram er eit av få bibliotek som også har husleige som del av driftsutgiftene
• Filialar - Haram har 6 filialar, medan mange andre kommunar har ingen, ein eller to. Det vil bli noko dyrare å drive 6 filialar enn ingen.
• Tall frå KOSTRA viser utgiftene pr. innbuar, men ikkje tenestene som blir levert pr. innbuar
• Tall frå KOSTRA baserer seg på tall på utlån og besøk, men ikkje på arrangement, aktivitetar, besøk i barnehagar m.m.

Merknad til tabell 8: Den høge tilveksten av nye medier skuldast m.a.

• Haram tek i mot fleire presentasjonseksemplar (gratis) pr. innbuar frå Norsk Kulturråd
• Ein brukar metodar for å halde innkjøpsprisar nede som andre kommunar ikkje bruker.
  

Driftsbudsjettet 2008 : prioriteringar innan kultur i Haram

Kommentarar til tabellar 8 og 9

• driftsutgiftene til bibliotektenesta i Haram er noko, men ikkje betydelegare lågare enn i andre kommunar i følgje KOSTRA-tal
• løn- og medieutgifter er slått saman av KOSTRA. Talet viser ikkje i kva grad biblioteket har prøvd å kutte på lønsutgifter for å oppretthalde eit forsvarleg mediebudsjett.
• driftsutgiftene til bibliotektenesta i Haram er imidlertid ein god del lågare som del av kulturutgifter totalt, samanlikna med andre kommunar
• bemanninga og dermed lønskostnadar i biblioteket i Haram, som er den største utgiftspost i alle bibliotek, er vel lågare pr. innbuarar, samanlikna med andre kommunar
• langt fleire bibliotekavdelingar er i drift i Haram, samanlikna med andre kommunar, men tabellen viser ikkje at dette gjer biblioteket dyrare.
• talet på tilvekst av nye medier betyr ikkje at vi Haram har eit større mediebudsjett enn andre kommunar.
• samanlikna med andre kommunar, har biblioteket i Haram nesten beholdt sin prosentdel av kommunen sine totale driftsutfifter, medan gjennomsnittet for andre kommunar har falt frå 0,8 % til 0,7 % sidan 2005.
• som måleparameter for produktivitet, jfr. styringskortet Ø2, er det utlån av materiell pr. innbuar som vert brukt. 5,43 i Haram er eit betre resultat i forhold til alle andre samanlikningar i 2008, og talet gjekk op i 2009.

Kommentarar om økonomien som det er verdt å merkje seg

• Kommunen sitt investeringsbudsjett, spesielt i forhold til kultur, gir eit annet bilde enn driftsbudsjettet. Det har ikkje vore gjort vedtak om investeringar som kjem biblioteket til gode sidan 1970-talet, og bibliotekt bidreg for tida ikkje til kommunen sine renteutgifter.
• Dei siste tre åra har det vore fleire permisjonar i biblioteket, og ein har ikkje tilsett vikarar i like stor omfang for å spare midlar til mediebudsjettet..
• Biblioteket har årlege utgifter til husleige (Brattvåg) på kr. 195 000. Dei fleste hovedbibliotek er bygg kommunen eig, eller er delar av kulturhus eller rådhus. Som samanlikning kan ein nemne 600 000 i Sykkylven og 130 000 i Ørskog (eit mindre areal)
• Alle biblioteket sine breibandsamband ligg utanfor Haram kommune, og biblioteket har klart større utgifter her enn andre bibliotek, som også er store samanlikna med andre kommunale tenester i Haram.
• Ingen av filialane har utgifter til ljos og varme på biblioteket sitt budsjett.
• Biblioteket har ikkje reinhaldsutgifter på Haramsøy, Lepsøy eller Fjørtoft

5.5 Bemanning

Biblioteket tilfredsstiller biblioteklova sitt krav til fagutdanna biblioteksjef, men bemanninga totalt er berre 44% av normen.

Å arbeide i eit biblioteket inneber ein personleg kontakt med fleire tusen av kommunen sine innbuarar. I tillegg til relevant fagkompetanse er det viktig at heile skrankepersonalet har :

• gode personlege eigenskapar
• korrekt og god publikumskontakt
• gode allmennkunskapar

Bibliotekreform 2014 satt fokuset på tilgongen på fagkompetanse i norske folkebibliotek, men tiltaka har ikkje nådd fram til den daglege bibliotekdrifta. Det har i lengre tid vore problematisk å gjennomføre faglege kompetansehevande tiltak på grunn av kostnadane og mangelen på tilrettelagde tiltak. Mange av dei tilsette har også fleire arbeidsplassar, slik at det ikkje alltid er lett å få fri. Kommunen har etablert eit kompetansehevande program med positive innslag for kommunen som organisasjon. I 2010 vil Haram kommune gjennomføre ei einingsbasert kompetansekartlegging.

Det som utfordrar dei tilsette er imidlertig mangelen på tid. Personalet har vore villege til å møte utfordringane ny teknologi og endra brukarbehov har ført meg seg, men det krevst ekstra personalressursar i omstillingsprosessar som er nødvendige for å modernisere ei teneste. På grunn av etterspørselsen har ingen av dei tradisjonelle tenester vore fasa ut for å gi arbeidstid til dei nye.

Der er klare teikn på at biblioteka i Norge blir akterutseilt på dette område. Tabellen under set Haram i eit nasjonalt og nordisk perspektiv.
 

Svak bemanning i biblioteket i Haram går ut over desse område:

• langsiktige og kortsiktige vedlikehaldsoppgåver i avdelingane i forhold til ressursar
• færre kortevarige tiltak som utstillingar og arrangement
• færre langvarige tiltak som formidlings- og utviklingsstrategiar

Det er eit behov for å tilsette personell med:

• pedagogisk kompetanse
• kompetanse innan digitale medier
• formidlingskompetranse
  

Vi ser at der er ein samanheng mellom alderen på brukaren og alderen på dei tilsette. Det er nødvendig å senke gjennomsnittsalderen blant dei tilsette for i større grad la dei unge bli betent av yngre tilsette. Biblioteket må ha innsikt i behova til unge brukarar, som utgjer ein stor del av etterspørselen.

Ein har tidlegare signalisert behovet for ein personellfunksjon retta mot alle under opplæring, frå barnehagen til den vidaregåande skulen. Etterspørselen frå både barnehagar og skular (pkt 6.9) er imidlertid redusert idag. Føringane i St.meld. nr. 23 (2008-2009) Bibliotek : kunnskapsallmenning, møtestad og kulturarena i ei digital tid legg vekt på biblioteket som sjølvstendig teneste, med redusert fokus på samarbeid med t.d. skulane.

5.6 Medieressursar

Medieresursane sikrar verdien av biblioteket for brukarane. Sjølv om driftsbudsjettet blir oppretthalden, vil verdien av biblioteket falle viss ein ikkje held vedlike tilførselen av medieressursar, og ein vil ende opp med eit dyrare bibliotek.

I perioden 2007-2010 har dette område fått ei katastrofal utvikling, på tampen av ein tendens som allereie var negativ, slik tabell 11 viser:

Biblioteket har allereie ei bemanning vel lågare enn landsgjennomsnittet, jf. tabell 8, som også viser til eit totalbudsjett godt under landsgjennomsnittet. Denne situasjon vil gjere det svært vanskeleg for kommunen å rekruttere nytt personnell. Situasjonen blei opplevd så vanskeleg at ein oversteg budsjettrammene for biblioteket for 2009 for å berge medieinnkjøptet.

I samband med ei dårleg utvikling i kommunen sin økonomi i perioden 1989-1990 blei mediebudsjettet halvert til 107 000, men dette blei auka igjen til 200 000 innan tre år utan kutt på andre budsjettpostar. I perioden 2009-2010 gjentek situasjonen seg: Ein er tilbake til 200 000. Det vil bli ei utfordring for kommunen å gjenta gjenopprettinga, som vil i dag tilsvarere 400 000 innan 2012 utan å kutte på andre område.

Generelle problemstillingar elles på dette område er:

• krav til aktualitet og allsidigheit er vanskeleg, noko som går ut over biblioteket og kommunen sin konkurranseevne
• fornying av faglitteratur er spesielt vanskeleg
• små avdelingar har sjeldent mediene brukarane les og høyrer om
• nokre filialar har like lite å kjøpe medieressursar for som 3 norske gjennomsnittsfamiliar bruker.
• det er i utgangpunktet ikkje avsett midlar til digitale medieressursar

Tabell 12 viser at mediebudsjettet i Haram er spesielt låg i eit nordisk perspektiv. Dei økonomiske forholda i Haram er ikkje så ille.

5.7 Internett og telefoni

Biblioteket har omfattande nettsider, noko har vore ei satsingsområde og resulterte i Nasjonalbiblioteket sitt første premie på dette område. Sider har hatt som føremål å:  

• utgjere ei teneste som er uavhengig av kvar ein bur i kommunen
• vere ei samla kjelde til aktuellle nettsider og verktøy for personalet
• gjere tilgjengeleg medieressursar for andre bibliotek og lånarar andre stader i landet
• gjere tilgjengeleg ressursar som flyfoto og svartenester for interesserte i heile verda
• presentere og gjere tilgjengeleg nasjonale og regionale tenester for lokale brukarar
• arrangere tiltak på tvers av krins- og kommunegrensar

Det er forventa at nasjonale tenester vil utgjere ein større del av inhhaldet i biblioteket sine nettsider, men det vanskeleg å seie kva nasjonale tiltak som vil påverke våre nettsider før ei avklaring om kvar ansvaret på nasjonalt plan skal ligge.

På det regionale planet er situasjonen meir oversiktleg, og det er venta nye tiltak innan:

• felles profilering på nett med felles tenester bak ein felles logo
• felles søkjetenester

I planperioden må biblioteket si internettsatsing endre seg slik:

• web 2.0 løysingar som Facebook må bli brukt for å kommunisere med brukarar og potensielle brukarar for å gi eit oppdart inntrykk av innhaldet i biblioteket
• heimesida må ha eit auka fokus på praktisk informasjon, på bekostning av nyhender, som vil gå gjennom 2.0
• finne breibandtelefoniløysingar
• få nettsamband via kommunen

5.8 Lokale 

Bibliotekstrukturen i kommunen består av hovedbiblioteket i Brattvåg og filialar på Vatne, i Søvik, på Haramsøy, Longva, Lepsøy og Fjørtoft. Bibliotekstrukturen er uendra sidan biblioteket blei stifta i 1972 som eit resultat av ny biblioteklov. Generelle tenester er desentralisert gjennom eit nettverk av filialar, medan andre tenester er sentralisert ved hovedbiblioteket.
Både lokaliseringar og måten avdelingane fungerer på varierer sterkt frå stad til stad. Ein ønskjer å oppnå følgjande ved kvar avdeling:

• At avdelinga blir godt brukt og får postive tilbakemeldingar
• Brukarar i alle aldersgrupper
• At avdelinga opplevast av personale som ein inspirerande arbeidsplass

Det er i forhold til desse måla at avdelingane blir vurdert her.

I denne planen er det lagt opp ein køyreavstand på 15-20 minutt mellom avdelingane i Haram, noko som er litt i overkant av det vanlege på Nordre Sunnmøre generelt.

Bakgrunnen for dagens geografisk struktur

Den reviderte biblioteklova av 1971 ga dagens bibliotekstruktur i Haram. Lova påla ei organisering med hovedbibliotek med fagutdanna personale. Haram kommunestyre oppretta Haram folkebibliotek i sak 325/72. Det vart oppretta filialar der det hadde vore boksamlingar. Lova og forskriftene påla ei viss sentralisering.
Det er geografien som avgjer strukturen i biblioteket, og sjølv om samfunnet har vorte meir mobilt, har ikkje denne mobiliteten kunne måle seg med dei geografiske hindringane som er eit særtrekk i Haram. To faktorar kan påverke strukturen:

• endringar i geografien
• endringar i bruken av tenestene

Framtidig strukturnbsp;nbsp; [oppdatert 10.10.2010]

Spørsmålet om den framtidige bibliotekstrukturen blir vurdert til ei kvar tid. Kvaliteten på både den enkelte avdeling og tenesta som ein heilheit, bemanningsstituasjonen, samferdsel, digitalisering, innhaldet i tenestene og kommunale målsettingane for biblioteket påvirker denne vurderinga.
Vurderingar rundt kva struktur ein skal ha blir ofte vurdert på grunnlag av kor mange filialar ein vil ha. Hovedbiblioteket er lovfesta. Filialane er lokalisert der kommunen ønskjer dei. Strukturen bør vurderast på grunnlag av kva ambisjonar ein har for hovedbiblioteket. T.d. planlegginga av eit nytt hovedbibliotek i Ingebrigt Davik-huset gjorde nedlegging av Søvik filial aktuelt, ikkje som nytt rom, men som arena for funksjonar som ville gjere den meir interessant å reise til samanlikna med ein filial med avgrensa, tradisjonelle tenester. Ein vurderer følgjande i planperioden:

• eit nytt hovedbibliotek med nye funksjonar
• ein modernisering av Vatne filial
• ein filial som del av eit nytt kulturelt tyngdepunkt i eit fergefritt øysamfunn  

Vatne filial

Denne filialen er dagens mest vellykka når det gjeld bruken, den allsidige utføringa av tenester og brukartilfredsheit. Det er også ei kjelde til inspirasjon for personalet og eit målstokk på kva ein kan oppnå andre stader.
Denne avdeling har for tida fleste aktive lånekort i aldersgruppa inntil 12 år. Det bur 2604 innbuarar i krinsen pr. 01.01.09. Av desse bur 1039 i Tennfjord/Slyngstad-området, 1079 i Vatne sentrum og 295 ved fjordane og på Krogsæter.

Heilt sidan stiftinga av Haram folkebibliotek i 1971 har denne filialen hatt den vanskelegaste utvikling grunna usikkerheit rundt lokaliseringa. Ingen avdeling har vore flytta så mange gangar sidan 1980, og initiativ til ei permanent løysing har uteblitt.

Filialen flytta endeleg inn i det ledige kommunehuset på Vatne i 1997, men forseinking kosta oss kr. 215 000 i tapt statstilskot. Dette ønska vi til utskifting av vindu. Løysinga med heis er ikkje tilfredsstillande, men ein så seg ikkje råd til å installere vanleg heis, med mindre ein fekk ein inngong også frå areal mot aust brukt av andre. Umiddelbare problem er urinlukt, råtne vindu og eit ustelt uteområde.
Biblioteket har brukt midlar på ein del utvendig tiltak, av hensyn til sikkerheit og ynskja om å skape sentrumstrivsel, men bygget har ikkje fått noko vedlikehald i mange år og ein har ikkje fått svar på spørsmål rundt dette.
Biblioteket har driftsutgifter til reinhald og breiband, men ikkje til lys og varme, noko som er normalt ved kommunale bibliotek i kommunale eigedommar.

Ein har jobba mykje for å fornye interiøret ved filialen.
Utlånsaktiviteten har auka frå 1 973 i 1972 til 14 697 i 2009. Filialen er ope 12 timar i veka på tysdagar, fredagar og laurdagar, med periodisk aktivitet på onsdagar.
Filialen dekkjer Vatne, Tennfjord, Eidsvik, Krogsæter, Vatnefjord og Vestrefjord, men har regelmessige lånarar frå Skodje og Ålesund kommunar, samt busette i utlandet.

Tabellen under viser at Vatne filial er gunstig for kommunen når ein samanliknar aktiviteten med den størst utgiftspost - løn. I Skodje byggast det nytt biblioteklokale. I Ørskog er biblioteket lokalsert heilt sentralt på Sjøholt i leigde lokale.

Framtida på Vatne

Av alle filialane i Haram, er det denne biblioteket er mest interessert i å behalde.
Nærleik til bustadar, som vi ser av ein analyse av aktiviteten ved avdelingane i Haram, er spesielt viktig, og ei godt synleg lokalisering er også utan tvil ei årsak til den positive utviklinga. Trass signal om å skape tettare sentrumsområde og sentrumsnære bustadar, opplever Vatne sentrum å vere målet for ei eineståande utflytting av nettopp elementa som utgjer sentrumsfunksjonar, og mangel på bustadbygging.
Registreringa av nye lånarar (tabell 3) før og etter utbygginga av kultur- og idrettsfalsilitetar på Vatneeidet viser at innbuarar i Tennfjord uansett alder oppsøker biblioteket i Vatne sentrum i forhold til folketalet, kanskje fordi ein må ta bilen i bruk i alle tilfelle.

Det har vore mykje bygningsaktivitet til ymse kulturføremål i området Vatne filial dekkjer. Ved visse høve på 1980- og 1990-talet var samlokalisering med ungdomsskulen på Vatneeidet diskutert. Biblioteket stilte seg avventande til dette, og det har vist seg at samlokalisering gir negative tendensar for folkebiblioteket i form av redusert bruk, spesielt blant unge. Samlokalisering i kombinasjon med idrettshall, t.d. i Søvik og Haramsøy har heller ikkje skapt noko synergisk effekt, men biblioteket på Vatne har større betydning for lokalbefolkninga, slik at denne erfaring er ikkje utan vidare overførbar.

Ei flytting til Vatneeidet kan vere aktuelt på føresetnad av at ei modernisering på eit godt synleg plass. Standarden må kunne måle seg med det som skjer i regionen når det gjeld bibliotek og i kommunen når det gjeld kultur og idrett. Dersom dette ikkje let seg gjere, må biblioteket fortsatt vere i Vatne sentrum, m.a. som del i ein kommunal strategi for å skape trivsel der. I så fall må det gjennomførast vedlikehaldsarbeid og ei betre løysing med heis. Ei mellombels løysing er viktig å unngå.

Søvik filial

Dette er ei meir problematisk avdeling. Symptomatisk for problemet er at berre 7 lånekort var aktive i 2009 i aldersgruppa 13-18 år ut av 117 som bur i krinsen. Dette er vesentleg mindre enn ved samanliknbare avdelingar. 1353 personar bur i krinsen pr. 01.01.09 (halvparten av Grytestranda er med her).
Filialen dekkjer Søvik, Gamlem, Terøy og Grytestranda, men ein del yngre personar og familiar vel å bruke biblioteket i Brattvåg.
Avdelinga har 6 timar ope i veka, derav to spesielt for skulen, som ikkje har skulebibliotek.
Lokalet er noko avsidesliggande i den austre del av Søvik. Der er planar om nye bustadar i dei umiddelbare omgjevnadane, men ikkje i den umiddelbare framtid.
Avdelinga blei fornya innvendig under forrige planperiode, og kan framstå som biblioteket si finast avdeling.
Bygningsmessig er historia noko anna. Vindua er i ferd med å ramle ut, rommet manglar ventilasjon om sommaren og det elekriske anlegget tåler ikkje påkjenningar om vinteren. Vi har ikkje klart å stadfeste om og når noko kan gjerast med det bygningsmessige, eit behov signalisert sidan 1990-talet.
Avdelinga dekkjer databaseutgifter og reinhald, medan lys og varme vert dekt over skulen sitt budsjett.

Framtida i Søvika [Oppdatert 10.10.2010]

Da avdelinga blei pussa opp i 2007-2008, blei dette fulgt opp av publisitet for å gjere tiltaka kjent. Ingen anna avdelinga har vore gjenstand for slik publisitet. Målet var å gjenskape ei interesse i avdelinga, og dette har ein ønska å gjere fordi krinsen har relativt mange unge innbuarar, eit folketal av betydning og betydeleg verdiskaping.
Dette taler for ei avdeling med framtid, men satsinga har dessverre ikkje gitt dei ønska resultata, og nedlegging har måtte vurderast. Denne konklusjonen er basert på følgjande:

• avdelinga er godt brukt i skuletida, men blir ikkje brukt av dei unge om kvelden.
• tal på aktive lånekort viser at når elevane er ferdig med 7. klassen, sluttar dei å bruke denne avdelinga nesten heilt
• biblioteket held til i det same bygget som gymsalen. Dette skapar ikkje noko synergisk effekt, verken før eller etter den innvendige fornying, bortsett frå bruken av toalettet.
• ved andre avdelingar får ein ikkje tid å gjere oppgåvene i arbeidstida, medan i Søvik går ein god del av arbeidstida til å yte tenester spesielt for skulen, som er ei anna tenesta.

Ein vurderer fortløpande om avdelinga tilfredsstiller måla ein har sett. I 2010 ser vi teikn til ei forbetring ved at utlånstalet for heile 2009 blei passert i oktober 2010. Følgjande tiltak foreslåast:

• dersom utlånsaktiviteten om kveldane ikkje kjem opp til eit nivå som folketalet i krinsen tilseier innan utgangen av 2011, vert avdelinga å legge ned og ressursar flytta til avdelingar der desse mnaglar.
• dersom økonomien i biblioteket blir vaskelegare i 2011 enn i 2010, må nedlegging vurderast tidlegare.

Haramsøy filial

Plasseringa i bygda er lite sentralt og derfor ikkje så bra for eit folkebibliotek. Biblioteket er eit kombinasjonsbibliotek i ungdomsskulebygget, og er kommunen sitt einaste kombinasjonsbibliotek. Det er eit godt samarbeid i dag og skulebiblioteket har eige personale. Skulebiblioteket betener også ungdomsskuleelevar frå Lepsøy og Longva.
Utlånet om kvelden er stabil, og gjekk opp litt i 2009, men ikkje på eit høgt nok nivå. Utlånet i skulen er halvert i perioden 2005-2009, og offisielle tal er basert på begge tenestene samanslått når det er eit kombinasjonsbibliotek. Når vi samanliknar Haramsøy og Longva, har utlånet vore gjennomgåande høgare på Longva, men dette har jamna seg ut dei siste 2 åra gjennom ein nedgang på Longva.
629 bur i krinsen pr. 01.01.09.
Ei ominnreiing for å gjere lokalet meir funksjonelt og miljømessig tilfredsstillande har stått på ventelista i lengre tid. Dersom det var sikkert at lokaliseringa skulle framleis vere der den er i dag, ville denne avdelinga vere den neste som treng ei rehabilitering. Avdelinga har fått nye vindu og tak i samband med renovasjonsarbeid på skulen.
Avdelinga har ope to timar to gongar i veka. Avdelinga får ressursar frå Bokbåten.
Avdelinga dekkjer breibandsamband og databaseutgifter for folkebiblioteket og skulebiblioteket, medan reinhald, lys og varme vert dekt på skulen sitt budsjett, med unntak av nedvask, som folkebiblioteket har betalt ved visse mellomrom.

Avdelinga har nokre av problema som Søvik filial har:

• avdelinga er brukt i skuletida, men blir ikkje brukt av dei unge om kvelden
• avdelinga blir sjeldent eller aldri brukt av dei unge som går ut frå ungdomsskulen
• avdelinga er lokalisert i eit fleirbruksmiljø, utan noko synergisk effekt

Longva filial

Denne avdelinga er den nyaste av alle og framstår som triveleg, men noko trangt. Den er lokalisert ved Flem skule og Nordøy grendahus, og er uavhengig av desse. Lokaliseringa er så bra som det kan vere i eit område utan sentrumseigenskapar. Avdelinga oppfattast i nærmiljøet som sjølvstendig og dette har konsekvensar for korleis den blir brukt. Måla nemnt innleiingsvis om lokala er rimeleg godt tilfredsstilt her, sjølv om aktiviteten og talet på aktive lånekort har gått ned ganske mykje sett i forhold til ein god periode mellom 2006-2008, men dette har jamna seg ut dei siste 2 åra. Når vi samanliknar Haramsøy og Longva, har utlånet vore gjennomgåande høgare på Longva, men dette har jamna seg ut dei siste 2 åra gjennom ein nedgang på Longva.
558 bur i krinsen.
Avdelinga har ope to timar to gongar i veke. Avdelinga får ressursar frå Bokbåten.
Avdelinga dekkjer breibandsamband, databaseutgifter og reinhald, medan lys og varme vert dekt over skulen sitt budsjett.

Lepsøy filial

Filialen er lokalisert i eige rom ved Lepsøy skule og samfunnshuset og lokaliseringa er så bra som det kan vere i eit område utan sentrumeigenskapar. Biblioteklokalet blei delt i to, derav halvparten har blitt til eit klasserom/musikkrom med eit lite innbydande skulebibliotek. Avdelinga har fått ei viss fornying under førre planperiode i form av ny skranke og personalverktøy, golvbelegg og vindu.
Denne avdeling har ope ein kveld i veka, med relativt bra aktivitet pr. time når ein samanliknar med øyavdelingane for øvrig og avdelinga i Søvik.
365 bur i krinsen.
Skulebiblioteket har vore det mest forsømte av alle på øyane. Dette gjenspeglar seg i bruken som skulen gjer av filialen på ein regelmessig basis. Dette gjeld også for barnehagen.
Breibandsamband, reinhald, lys og varme vert dekt over skulen sitt budsjett..

Framtida på Haramsøy, Longva og Lepsøy

Når Nordøyvegen kjem, må øyavdelingane på øyane slåast saman. Sett i forhold i økonomien i Nordøyvegen, må det satsast på ei utbygging og sentralisering på øyane, med tiltak for å underbygge dette. Biblioteket er derfor interessert i å ha ein dialog med andre i ein slik prosess. Det må avklarast på politisk hald kvar sentrumsfunksjonane på øyane skal samlast, for her må den samanslåtte avdelinga lokaliserast i eit nytt bygg.
For biblioteka vil samanslåing vil bli eit så stort arbeidsprosjekt lenge før flyttinga, med heilt andre krav til inventar og plass enn dagens avdelingar tilfredsstiller kvar for seg. Lokaliseringa må derfor avklarast i planperioden, og samanslåingsprosessen må vere etappevis slik bygginga av Nordvegen nødvendigvis må bli. Der er ikkje grunnlag for å legge ned avdelingar før desse er påbegynt.

Fjørtoft filial

Denne avdeling har ope ein kveld i veka og betener 179 innbuarar pr. 01.01.09. Filialen fekk nytt lokale i 1980, men barnehagen tok dette over når 10-årsperioden knytta til statstilskotet til bibliotekføremål utløpte. Ein har hatt ymse midlertidige lokaliseringar sidan det, men utlånsaktiviten har falt kraftig som eit resultat.

Framtida på Fjørtoft

Denne avdelinga har vore omtalt under forrige plan. Det har ikkje blitt noko teikn til auka oppslutnad blant lokalbefolkninga hverken når det gjeld eit betre lokale eller bruken av ressursane eller tenester. Utlånet pr. arbeidstime er langt under gjennomsnittet, samtidig som ein ikkje rekk å gjere arbeidet sitt innan vanleg arbeidstid andre stader. Filialen foreslåast derfor nedlagt 15.08.10 og arbeidstida vert å overføre til avdelingar høg aktivitet i forhold til arbeidstid.

Når Nordøyvegen kjem, må dei fire øyavdelingane på øyane slåast saman. Sett i forhold i økonomien i Nordøyvegen, må det satsast på ei sentraling på øyane og tiltak for å underbygge dette. Det må avklarast på politisk hald kvar sentrumsfunksjonane på øyane skal samlast, for her må den samanslåtte avdelinga lokaliserast i eit nytt bygg.
Samanslåing vil bli eit så stort arbeidsprosjekt lenge før flyttinga, med heilt andre krav til inventar og plass som ingen av dagens avdelingar tilfredsstille. Lokaliseringa må derfor avklarast snart.
Når det gjeld Fjørtoft og lokalisering av eit framtidig bibliotek for øyane, så har bibliotekta fått eit regionalt perspektiv, slik at ei avdeling på øyane i Haram og ei på Harøya må sjåast på i samanheng.

Hovedbiblioteket i Brattvåg

Denne avdelinga er den mest brukte i kommunen og oppfyller fleire roller:

• lokalbibliotek for dei som bur i Hildre-Brattvåg-Samfjord området
• hovedbibliotek for brukarar i heile kommune
• hovedressurs i forhold til regionale og nasjonale lån

Det er ved hovedbiblioteket at ein planlegger, utvikler og administrerer tenesta, deltek i projekt, initierer arrangement, men det er også her at halvparten av rutinane blir gjennomført. Avdelinga ligg i Brattvågsenteret og har ein stor fordel av å vere der trafikken i bygda og i kommunen er størst. 3070 bur i krinsen pr. 01.01.09, derav 2222 i Brattvåg. Lokalet ligg på ein viss avstand frå der folk bur, men er innan kort avstand frå mange arbeidsplassar. Bygda er lang og tynn og det nyaste byggefeltet er for langt unna for yngre og eldre brukargrupper å nå avdelinga på eige hand.
Ingen avdeling i kommunen kjem i nærleiken av Brattvåg når det gjeld bruken i aldersgruppa 20-40 år, men dette uttrykk for mobilitet er ikkje representativt for alle brukergrupper.
Eldre som bur ved Haram omsordssenter har no mulegheita til å nå biblioteket, og får også medier levert i postkassene. Det planleggast eit større antal bustadar innan kort avstand frå avdelinga, som blir innflyttingsklare i planperioden.
Bibliotekleiaren er i utgangspunktet tilsett her, men er aktiv som vikar og har tekniske oppgåver og oppgåver knytta til det innvendige ved alle avdelingane. Ei tillegsstilling på 50 % oppretta av kommunestyret i sak 187/86 har i praksis vorte redusert til 4 timar i veka for å demme opp fallet i verdien av mediebudsjettet.

Driftsbudsjettet dekkjer utgifter til husleige, som er relativt rimelege sett i forhold til prisar i Brattvåg sentrum elles, lys og varme, samt reinhald. Heller ikkje denne avdelinga er knytta til kommunen sitt datanettverk og har ei relativt dyr breibandløysing.

Framtida i Brattvåg   [oppdatert 07.02.2011]

Ein ønskjer å satse på biblioteket i Brattvåg som kommunen sitt hovedbibliotek, dette på grunnlag av konsentrasjonen av arbeidsplassar, skular og veksten i lokalbefolkninga.
Lokalet som ein disponerer i dag er godt lokalisert i forhold til dette, men må oppgraderast i betydeleg grad for å ta høgde på følgjande:

• areal til studieføremål
• areal til arrangement
• areal til ei maritim samling
• areal til framandspråklege tenester

Dersom ein skal ha ambisjonar om å utvikle hovedbiblioteket til eit moderne kultursenter, er det nødvendig å tilføre biblioteket meir personale.
Omfanget av endringane til arealet er knytta opp til utvidinga av Brattvågsenteret i perioden 2011-2013, og vi har ikkje detaljane foreløbig. Det kan vere aktuelt med ei alternativ lokalisering, men denne må vere der folk ferdast som i eit senter, og biblioteket vil bidra til dette.

Kva er gjer innhalds- og bemanningsmessig med hovedbiblioteket avgjer kva ein bør gjere med filialane.

6.0  Utfordringar i forhold til brukaren

Bibliotek arbeider med kultur og informasjon. Det har skjedd mange kulturelle og informasjonsteknologiske endringar i samfunnet som griper inn i biblioteket sin kvardag.

6.1 Profilering

Bibliotekpublisitet er heilt nødvendig fordi:

• Biblioteklova pålegger ein å gjere tenesta kjent.
• 94 % av befolkninga meiner det er ein demokratisk rett å ha eit folkebibliotek, men å bruke det er heilt frivilleg.
• Brukarundersøkjinga i Haram frå 2003 viser at innbyggarane  kjenner godt til tenesta og brukarane er i stor grad tilfreds med den.

Undersøkjinga viser også at ein del ikkje kjenner til tenesta. Dei har eit positivt inntrykk, men veit lite om det.

Dersom ein kan få fleire til å bruke tenesta, vil den generelle tilfredsheit med Haram kommune og med biblioteket spesielt auke. Det er grunn til å tru at vårt bibliotek har vore meir aktivt i forhold til publisitet enn bibliotek flest.

Bibliotekleiaren er med i ei gruppe i fylket som arbeider med ei felles profilering av biblioteka, i samarbeid med eit profesjonelt byrå. Dette er eit resultat av Handlingsprogram for kultur 2009, som er ein del av Fylkesplan 2009-2012 i Møre og Romsdal. Vi reknar med å sjå dei første resultata av dette i 2010.

6.2 Katalogbasen [oppdatert 28.02.10]

Katalogbasen er brukaren sitt verktøy for å finne, bestille og reservere ressursane i biblioteket. Moment i forhold til den planen er:

• Basen er også søkbar gjennom Nasjonalbiblioteket. Berre Ålesund og Haram er søkbare på denne måten i fylket.
• Det opprettast ein felles søkemodul for Møre og Romsdal, som vil få eit namn i samband den felles profilering jf. pkt 6.2
• Katalogen gjerast no tilgjengeleg for Norgeslån, som gjer adgang for privatpersonar over heile landet å bestille frå vårt bibliotek. I samsvar med nasjonale føringar kan ikkje utlånsmateriell reserverast spesielt for eigne lånarar.

Utfordringane i forhold til desse punkta er:

• Korleis halde nede fraktkostnadar når heile landet er brukarar. Det arbeidast med ei transportløysing i fylket, som kan koblast til ei nasjonal transportløysing, som treng ei finansiering.
• Få fleire innbyggarar i Haram til å bruke våre online tenester. Dette gjeld enkeltpersonar, skular, institusjonar m.m.: 
• Arbeide for at den landsdekkande fjernlånsordning ikkje går til frakt av triviell litteratur i så stor grad som det gjer no
• Få brukarar til å vere flinkare til å søkje i basen, ein ferdigheit som kan brukast over heile landet, på jobb og under utdanning

6.3 Samlingsutvikling

I Stortingsmeldinga Kjelder til kunnskap og oppleving står det at "Frå ein flaum av informasjon er det ei utfordring for brukaren å velje ut det han har behov for, og i rett form. Her har biblioteket kompetanse til å hjelpe".

Arbeidet i eit bibliotek har alltid dreidd seg om å foreta val som både imøtekjem brukaren sine ønskjer og sikrar kvaliteten av det ein tilby. Ein vil forsette å utvikle samlingane, men dette tilpassast samfunnsutviklinga. Nokre punkt i forhold til dette er:

• I ei tid når kulturimpulsane er mange og ofte overfladiske, gir skjønnlitteratur av god kvalitet utsyn og perspektiv. Dette er med å auke kompetansen i samfunnet.
• Som ein konsekvens av veksten av brukarskapte løysingar må det vere rom for brukarbasert innkjøp av medier.

Hovedutfordringa for biblioteket er i det hele tatt å ha midlar nok til å utvikle samlinga med. Budsjettet til dette føremål har blitt så redusert at følgjande problemstillingar har oppstått:

• Mindre avdelingar får ikkje fornya seg nok. Å redusere talet på avdelingar løyser ikkje dette
• Fagbokressursane ved hovedbiblioteket blir for uaktuelle grunna redusert fornying
• Digitale løysingar er for mange uaktuelle
• Utan tilgang på nye ressursar, forsvinn noko av hensikten med eit bibliotek.

6.4 Det hybride biblioteket [oppdatert 06.06.2010]

Ei heilt spesiell utfordring er overgangen frå trykte medier til digitale medier. Samfunnet si oppfatning av informasjonsverda i dag er eit sterkt varierande forhold mellom tradisjonelle, typografiske medier og nye digitale medier. Nasjonalbiblioteket er pr. idag det mest prominente formidlingsmiljø for digitale bøker, medan annan digital informasjon er marknadsbasert. På Bokhylla.no kan ein lese 29 000 bøker gratis, og fleire tusen kan lastast ned, men søkjemodulen er tungvint. I løpet av planperioden kan det vere opp mot 70 000 bøker tilgjengeleg på Bokhylla.no. Slik vurderer ein konsekvensane av dette pr. idag:

• Nye bøker er ikkje tilgjengeleg på Bokhylla.no og det er hovedsakleg desse bibliotekbrukarane er interessert i.
• Veksten av digitale bøker har betydning for biblioteket sin materiellpolitikk i forhold til kassering, i det mange fleire, sjeldent etterspurde bøker kan kasserast.
• Bibliotekbrukarar har vist seg å vere uventa tilbakeholdne når det gjeld utprøving av e-boklesarane vi har kjøpt inn, og vil ha trykte utgåver.
• Det er gjennom arbeid og skule at ein les meir elektronisk, men lesaren har ikkje så mange val på desse arenaer.
• Utviklinga av nye elektroniske bøker i Norge har gått seint, og det er lite å velje mellom. Låneretten er ikkje avklart.
• Det er stor skilnad mellom mediene. Digitalisering av tidsskriftartiklar og konferanseprotokoll er mykje meir vanleg, samtidig som salet av trykte bøker auker.
• Lesestimuleringstiltak har sett nytt fokus på tradisjonelle, trykte leseopplevingar.
• Det er pr. idag ingen etterspørsel i biblioteket frå brukarane etter elektroniske bøker eller kjelder som t.d. Bokhylla.no   

Når det gjeld denne aktuelle planperioden, konkluderer biblioteket følgjande:

• innkjøpet av bøker og tidsskrift vil ikkje endre seg i betydeleg grad frå trykte til digitale format
• ein har vore gjennom fleire kasseringsprosessar i kommunen, der det blir tatt vare på berre eit eksemplar av viktige skjønnlitterære bøker. Nokre av desse må vurderast med omsyn til kassering viss dei fins på nettet.
• vi ønskjer å etablere ein digital filial i regi av BS Weblån så snart rettigheiter om momspolitikken er avklart
   

6.5 Lesestimulering

Når det gjeld lesestimulering, er det naturleg å skilje mellom skuletida, skulealderen, voksne menneske med lesevanskar og framandspråklege som treng å lese norsk. Ein gjer også forskjell på desse oppgåvene:

• ein samarbeider med skulen ved at skulen utvikler leselysta og biblioteket hjelper å finne relevant lesestoff
• ein hjelper framandspråklege å finne lesestoff. Utvalet til desse er nokså avgrensa
• ein kan finne lesestoff til voksne med lesevanskar, men det er ikkje lett å kome i kontakt med målgruppa
• ein kan arrangere tiltak for elevar i fritida, som t.d. skuleferien, men til forskjell for skulen, må slike tiltak vere frivillege for deltakaren sin del.

Biblioteket vil arbeide med desse tiltaka i planperioden:

• 2010 er nasjonalt leseår, og målgruppa er hovedsakleg voksne
• ein vil fornye lesekonkurransen Sommarles, med web 2.0 teknologiske innspel.

6.6 Barnehagen

Barnehagane er noko mindre aktive i biblioteket no enn før, delvis fordi dei har kjøpt inn fleire bøker sjølve. Barnehagane sine aktivitetsprogram er til dels lagt til formiddagen, medan biblioteket sine opningstider er knytta til fritida. Ein har ikkje andre tiltak under vurdering i forhold til denne brukargruppe enn å sjå på ei omstilling blant personalet for m.a å legge til rette for besøk om formiddagen.

6.7 Skulen

Biblioteket er generelt ein ressurs for skulen i form av eit supplement til skulebiblioteket. Biblioteklova har pålagt eit samarbeid med skulen sidan 1971, og dette har vore drøfta i kommunen ved fleire høve. Der er eit stort antal skular i Haram for eit lite bibliotek å forholde seg til. Noko målretta samarbeid basert på fellestiltak og investeringar har ein ikkje kome fram til.

Biblioteket har teke initiativet til følgjande:

• Ein nettportral om prosjektarbeid som informasjonskunnskap som viser korleis ein kan ta i bruk bibliotek eller andre informasjonskjelder til prosjektarbeid for 9. trinn og oppover. Dette arbeidet har vore brukt i mange kommunar i Norge og i publikasjonar hos Biblioteksentralen, men er lite brukt i Haram
• Ein har prøvde å stimulere organiseringa av fleire skuebibliotek i kommunen og gjorde eit stort arbeid fleire plassar med hjelp frå sivilarbeidarar.

Skulebibliotekutviklinga har fått auka fokus, m.a. skal det pedagogiske innhaldet trappast opp. Samtidig har satsinga på kultur og fritid i kommunen gjort at folkebiblioteket må marknadsføre seg som fritidsarena. St.meld. nr. 23 (2008-2009) om bibliotek styrkjer tanken om folkebiblioteket som eit fysisk fritidsarena. Det er derfor naturleg at dei unge oppfattar folkebiblioteket og skulebiblioteket som forskjellige tilbod i lokalmiljøet, og variasjonen er til deira fordel.

Ein har derfor følgjande målsettingar i perioden:

• støtte undervisningspersonell i forhold til behovet for materiell
• samarbeide med undervisningspersonell om tiltak
• ein skal beygnne på nytt å hjelpe Brattvåg ungdomsskule med ei utvikling av skulebiblioteket, med tanke på ei vidareføring på ungdomstrinnet i kommunen generelt.

6.8 Desentralisert høgare utdanning

Rundt 100 000 studentar på vidare- og etterutdanningsopplegg i regi av universitets- og høgskulane bruker folkebiblioteka som sin primære informasjonsressurs. Dette merkar vi i form av ein kontinuerleg etterspørsel etter pensum- og støttelitteratur. Dette har for tida to konsekvensar som vil ha betydning i planperioden:

• ein må oppnå evna til kjøpe inn ein del relevante faglitteratur, som også vanleg publikum kan ha interesse av.
• ein må legge til rette for lesesalplassar i eit eit utvida hovedbibliotek. 

6.9 Fleirkulturelt samfunn

Biblioteket er ei offentleg teneste som var tidleg ute i forhold til å tilpasse seg nye brukargrupper som følgjer av arbeidsinnvandring, flyktningar, asylsøkjarar og sesongarbeidarar. Eit bibliotek er ofte den første teneste innflyttarar frå fjernt og nært oppsøkjer individuelt eller som familie. Biblioteket si hovedmålsetting her er å skape trivsel for alle brukargrupper og styrke den enkelte sin språkleg kompetensane, begge tiltak som ledd i å sikre arbeiskraft for næringslivet i kommunen. Vi opplever at sjølvstendige innvandarar (sesongarbeidarar, inngifte, mm.), er meir målbeviste og flittigare brukarar enn asylsøkjarar.

Biblioteket har idag gode boksamlingar på engelsk, russisk og polsk, og mindre samlingar på mange andre europeiske språk. Mange av desse bøkene blir også brukt til språkopplæring, både i og utanfor skulen. Dei fleste bøkene er i Brattvåg, men på Vatne er der også eit brukbart utval av aktuelle bøker på engelsk. I samband med utvidinga av hovedbiblioteket, ønksjer vi å kunne lage ei avdeling for desse tenestene.

Biblioteket har også engasjert seg i kommunale tiltak på dette område. Plakatar har vore laga på polsk og distribuert rundt arbeidsplassane og midlertidige bustader. Det er eit stort antal polske arbeidarar som bidreg til veksten i lokalsamfunnet og som ikkje har noko særleg kontakt med lokalsamfunnet. Vi ønskjer at denne gruppa skal føle seg velkomen ved å tilby dei bøker og filmar, og materiell til familen som måtte kome på besøk til distriktet. I 2008 vann Haram folkebibliotek Bibliotekprisen i Møre og Romsdal primært for sitt arbeid på dette feltet.

På nasjonalt plan kan bibliotekleiaren bli valt inn i styret for Norsk bibliotekforening sin spesial organisasjon Bibliotektjenester til flerspråklige. Biblioteket med i Flerkulturelt nettverk, som blir koordinert av Det fremmedspråklige bibliotek.

6.10 Lokalhistorie

Biblioteket har ei lokalsamling som består av bygdebøker frå Nordfjord til Nordmøre, kjeldeskrifter frå kyrkjebøker m.m., årsskrifter frå lokalhistoriske lag, samt bøker om Haram og Møre og Romsdal. I tillegg har ein ei digital flyfotosamling og lokale foto etterlatt etter Oddvar Aas. Ein har i tillegg kopi av foto frå Ekroll-samlinga og Bjørlykke-samlinga i samband med eit samarbeid med Interkommunalt Arkiv for Møre og Romsdal.

Dei tre lokalhistoriske laga i kommunen er naturlege samarbeidspartnarar.
I samband med utvidinga av hovedbiblioteket, ønksjer vi å kunne lage ei avdeling for desse tenestene.

7.0 Utfordringar i forhold til organisering

Det å arbeide fram mot ei utvikling av bibliotektenester i Haram er eit samspel på fleire forvaltningsnivå jfr. pkt. 3. Her er positive sider å utnytte, men også usikkerheitsmoment og svakheiter som planen vil forsøke å gjere noko med.

Ei gjennomgripande utfordring som ligg på tvers av forvaltningsnivå er bemanning. Når vi samanlikne med Danmark og Finland, som har samanliknbare folketal og økonomiar, må det tilsetjast 2000 nye årsverk i Norge for kome på eit nivå med desse. Mellom 1998 og 2007 har ein sett eit tap på 105 årsverk i Norge, jf. statistikken i Kulturdepartementet. St.meld. nr. 23 (2008-2009) Bibliotek : Kunnskapsallmenning, møtestad og kulturarena i ei digital tid varslar ei betydeleg auka satsing på bibliotekområdet, men det er vanskeleg å sjå kva dette ville seie for eit folkebibliotek no.

På regionalt nivå har samarbeidsmulegheitene vorte meir tydlege gjennom enklettiltak, medan den etterlyste samorganisering på tvers av kommunegrensar har ikkje fått tydelege retningsliner. Dette kan det bli ei endring på i planperioden gjennom etableringa av eit Modellbibliotek.

7.1 Vekstområde utan økonomisk vekst

Biblioteket er eit vekstområde i kommunen:

• Ei innbyggarundersøkjing utført av Direktoratet for forvaltning og IKT viser at biblioteket no er den tenesta folk er mest fornøgd med: Generelt høy tilfredshet blant norske innbyggere
• Bibliotek fekk dei nest beste resultata i Haram kommune si brukarundersøkjinga i 2003
• Desse resultata viser at biblioteket bidreg i stor grad til det overordna mål i kommunen sitt styringskort, punkt B
• Bruken av biblioteket har auka betraktleg sidan 2000
• Ein har eit interessert personale med mange ulike kvalitetar
• Vi har sett ei fordobling av besøkstal ved hovedbiblioteket sidan 1990, og ei god utvikling i kommunen elles
• Spekteret av tenester har auka kraftig

Slik vekst fører vanlegvis til auka satsing, men den økonomiske situasjonen er i dag vanskelegare enn nokon gang.

7.2 Kommunal organisasjonsplan

Folkebiblioteket har vore plassert mange ulike stader på det kommunale organisasjonskartet sidan. Vi har sett store endringar i biblioteket sidan 1980, men ingen av dei kan sporast tilbake til korleis kommunen er organisert. Søkjelyset bør setjast på andre område:

• Den horisontale kommunikasjonen er viktigare enn den vertikale:
  • samarbeidet med andre kommunale tenester
  • tiltak frå IT-avdelinga si sida; inntil nyleg har biblioteket vore meir isolert frå den kommunale IT-satsinga enn noko annet bibliotek i fylket
  • vedlikehald av bygg; biblioteket har aldri fått sine vedlikehaldsbehov planfesta
  • kommuneplanlegging; sjølv om denne tenesta representerer kommunen gjennom ein stor publikumskontakt, blir biblioteket glemt under utgreiingar og ikkje involvert i planprosessar.
• Tenesteutvikling kan vere viktigare enn organisasjonsutvikling
• Der er eit ønske om intitiativskapande støttetenester

7.3 Bibliotekstruktur

Planen legg opp til endringar i den geografiske bibliotekstrukturen jf. pkt. 5.8.

Når det gjeld ei vurdering av endringar i den geografiske strukturen, vil biblioteket poengtere følgjande:

• Filialstrukturen er best vurdert om våren, basert på fleire kriteriar enn økonomi
• Biblioteket har kontakt med over fleire tusen brukarar og kjenner til deira ønskjer og behov
• Brukarane har på si side god innsikt i kva biblioteket er og gjer

I eit vidare perspektiv må ei vurdering rundt bibliotekstrukturaren også ta omsyn til:

• erfaringar i Norge og Norden om strukturelle endringar
• analysar gjort om dette temaet under det forrige planarbeidet i biblioteket
• samarbeid og konkurranse i regionen - det er valfritt kva bibliotek/kommune brukaren vil bruke

• Færre avdelingar med betre ressursar
• Reduksjon i dei totale opningstidene for å gi betre tid til utvikling, tiltak og vedlikehald
• Å gjere det lettare for personalet å støtte kvarandre ved sjukdom o.l.
• Å redusere kjøp og vedlikhald av utstyr, lisensar, abonnement m.m.
• Å effektivisere frakt og sirkulasjon
• At avdelingane blir både konkurransedyktige og koordinerte i forhold til Ålesund, Moa, Harøy og Skodje
• Å rette opp skeivheiter i bemanninga, slik tabellen under viser:
  

Tabell 14 : bemanning sett i forhold til innbuartal og utlånsaktivitet ved filialane 2009
	Innbuarar	Årsverk	Utlånsaktivitet
Øyane (4)	1 869	0,56	5 597*
Vatne	2 421	0,41**	14 697
Søvik	1 135	0,19	2 938

*Utlånet i skuletida på Haramsøy (1155) er trekt ut, då skulen har eige bibliotekpersonale
**Sidan 2007 har bemanninga på Vatne vore lågare enn avdelinga sin stillingsprosent skulle tilseie

Vi legg opp til at det kjem til å bli tre bibliotekavdelingar i Haram: hovedbiblioteket i Brattvåg, ein filial på øyane og ein i Vatne/Tennfjordområdet, med om lag 15-20 minutts reiseavstand mellom kvar avdeling i kommunen og vidare i regionen. Vi ser gjerne at det blir ei fjerde i Søvik viss etterspørselen framover utvikler seg dei neste to åra.

  8.0  Oppgåver og tiltak 2010-2013

David Beadle
Haram folkebibliotek
16.02.2010